Ben de Sabri Hoca'nın tweet'i üzerinden Keen vs Werner tartışmasına...

Ben de Sabri Hoca'nın tweet'i üzerinden Keen vs Werner tartışmasına değineyim, kimin haklı olduğunu, kendi perspektifimden açıklamaya çalışayım.

View Tweet

1/ Werner, devlet para yaratmaz, parayı bankalar yaratır diyor. Keen ise Werner özel para yaratımını biliyor ama devlet para yaratımını bilmiyor. Bütçe açıkları da para yaratır iddiasında.
Kavga teknik görünse de, aslında hangi seviyeden bakıyoruz kavgası.

2/
En başta para derken ne kastediliyor? En az 3 kavram var:
(i) Banka mevduatı (M1/M2)
(ii) Merkez bankası rezervi + banknot
(iii) Özel sektörün devlete karşı net finansal varlığı
Werner (i)’ye, Keen (iii)’ye odaklanıyor.

3/ Werner’in haklı olduğu kısım şu. Banka kredi verdiğinde bilançoda
Aktif: +Kredi
Pasif: +Mevduat
Yani “Loans create deposits.”
Hazine kendi başına kimsenin hesabına rakam yazamaz, mutlaka merkez bankası ya da ticari banka üzerinden gider.

4/ Keen ise kredinin varlığını kabul ediyor, diyor ki ama para arzı ve özel sektörün bilançosu sadece krediyle değişmiyor. Bütçe açığı, faiz ödemesi, bazı MB işlemleri de mevduat ve rezerv yaratıyor. Bunları yok sayılmamalı.

5/ Keen’in paylaştığı stok–akım tablosu bu yüzden önemli. Sarı hücreler , en geniş tanımıyla para arzını değiştiren işlemler:
– Bank Loans
– Government Deficit
– Faiz ödemeleri
– MB’nin non-banklarla OMOsu
– Secondary bond sales (parayı yok eden)

6/ Örneğin, Başlangıçta herkesin mevduatı 0.
Banka Ahmet’e 100 TL kredi veriyor:
Aktif: +100 kredi
Pasif: +100 mevduat (Ahmet hesabı)
Mevduat = 100.
Bu sahne %100 Werner haklı, krediyle para yaratan banka.

7/ Şimdi devlet sahneye girsin. Devlet bir şirkete 100 TL ödeme yapıyor, vergi almıyor. Merkez bankası, ticari bankanın rezervini +100, banka şirketin mevduat hesabını +100 yazıyor. Bu para, devlet açığından doğdu. Keen’in “deficits create money”si bu.

8/ Peki devlet aynı anda tahvil ihalesi açıp bu 100 TL’yi bankalardan toplarsa?
Banka TCMB hesabından 100 rezerv öder, karşılığında 100 TL tahvil alır.
Mevduat değişmez.
Yani ihale "mevduat parasını yok etmedi", rezerv ve tahvil takası yaptı.

9/ Daha sonra banka elindeki tahvili bana satarsa (secondary bond sale):
Aktif: –100 tahvil
Pasif: –100 mevduat (benim hesabım)
Mevduat 0’a düşer; para yok olur, bende tahvil kalır.
Keen’in “banks can destroy money created by fiat” dediği satır tam burası.

10/ Dolayısıyla,
1)Devlet açık verip harcar, mevduat yaratılır.
2)Devlet, bankalardan borçlanırsa, tahvil ve rezerv takası olur.
3) Banka tahvili hanehalkına satarsa, mevduat yok edilir.
Werner bu 3’teki rolü görüp 1’i hafife alıyor.

11/ Merkez bankasına gelelim. MB’nin bankalarla repo/OMO yapması çoğu zaman sadece rezerv tahvil takası, yine mevduat değişmez.
Ama MB banka olmayanlardan DİBS alırsa: bankaların rezervi +, hanehalkı mevduatı +. Bu da “Merkez Bankası eliyle para yaratımı”.

12/ Keen’in tablosunda sarı olan “OMO with NonBanks” satırı tam bunu gösteriyor. MB özel sektörden tahvil alıp karşılığında mevduat/reserv yazdığında, konsolide devlet bilançosu üzerinden para arzını büyütmüş oluyor.

13/ Şimdi “kim haklı?” kısmını netleştirelim.
Werner şu cümlede haklı:
“Hazine, bugün geçerli hukukta, tek başına tuşa basıp mevduat yaratamaz; bunu bankalar üzerinden yapar.”
Bu operasyonel gerçek, Lavoie ve pek çok post-Keynesyenle uyumlu.

14/
Ama Keen’in güçlü noktası şu:
Ekonomideki toplam mevduat stoku, genelde hem banka kredisi hem de devlet açıklarıyla dalgalanır. Sadece krediyi görüp para = bankaların kredi genişlemesi denirse, maliye politikasının devasa etkisi göz ardı edilmiş olur.

15/ Özel sektör bilançosu açısından bakınca,
Banka kredisi = Özel sektörde varlık + yükümlülük aynı anda artar (kredi + mevduat).
Bütçe açığı = Özel sektörde net finansal varlık artar (mevduat +, devlete karşı alacak +).
MMT ve Keen’in derdi bu kısmı göstermek.

16/ Werner’in tweet’i bu farkı sanki yokmuş gibi yazıyor: “Governments don’t create money.”
Daha doğru bir cümle şöyle olurdu:
Devlet, mevduatı doğrudan yazmaz, ama açık vererek bankalar aracılığıyla para ve net finansal varlık yaratır.

17/
Sabri hoca & Lavoie’nin MMT ile kavgası da aynı eksende.
Sabri hoca hukuki sıraya bakıyor, önce finansman organize edilir (tahvil, MB, vs.), sonra harcama yapılır.
MMT konsolide olarak bakıp harcama net finansal varlığı yaratır diyor. İki bakış farklı seviye.

18/ Bu yüzden tartışmayı uzlaştıran formül bence şöyle. Paranın biçimi (mevduat, rezerv) teknik olarak banka bilançolarında doğar. Paranın miktarı ve netliği ise hem kredi kararına hem de bütçe açığına bağlıdır.
Tahvil ihracı ve OMO çoğu zaman sadece formu değiştirir.

19/ Yani sadece bankalar para yaratır, devlet yaratmaz denirse, bütçe açığı ve faiz ödemelerinin para arzı ve servet dağılımı üzerindeki rolü azımsanmış olur.
Sadece devlet yaratır, bankalar önemsiz denirse de kredi çevrimini ve finansal istikrarı görmezden gelinir.

20/ En iyi özet bence, mikro–operasyonel düzeyde tuşa basanın banka olması. Makro–stok–akım düzeyinde ise hem banka kredisi hem devlet açığının para yaratması, tahviller ve repo ise bu parayı farklı ceplere ve varlık sınıflarına taşır.

21/ Dolayısıyla Werner’in tweet’i kısmen doğru , Keen ise haklı olarak eksik kısma işaret ediyor.

Özetle, parayı bankalar yazar, ama devleti ve bütçe açığını görmezden gelirsek, hangi parayı niye yarattıklarını anlayamayız.