📅10 Kasım 1923 ✍🏻Kâzım Karabekir: “Bir sabah top seslerinden endişe...
Ömer Faruk Altay@omerdumgiriz
30 views
Feb 09, 2025
~3 min read
Advertisement
1
📅10 Kasım 1923
✍🏻Kâzım Karabekir:
“Bir sabah top seslerinden endişe ile uyandık. Meğer Cumhuriyet ilân olunuyormuş. Ankara’dan gelen haberler Mustafa Kemal Paşa’nın yeni topladığı muhit ile tam bir diktatörlüğe gittiğidir. Millî hâkimiyet yerine şahsî hükümranlık kurulmuştur.”
✍🏻Kâzım Karabekir:
“Bir sabah top seslerinden endişe ile uyandık. Meğer Cumhuriyet ilân olunuyormuş. Ankara’dan gelen haberler Mustafa Kemal Paşa’nın yeni topladığı muhit ile tam bir diktatörlüğe gittiğidir. Millî hâkimiyet yerine şahsî hükümranlık kurulmuştur.”
2
“İstiklâlimizi kurtaranlar hürriyetimizi boğacaklar mıydı?”
📙D. Mehmet Doğan, “Türkiye Cumhuriyeti Tarihine Giriş”, 2014, s. 245
📙D. Mehmet Doğan, “Türkiye Cumhuriyeti Tarihine Giriş”, 2014, s. 245
3
📅9 Ocak 1947
✍️Nihat Erim:
"Saat beş buçukta Çankaya'dan doğruca İran elçiliğindeki resmi kabule gittim. İnönü de. Orada Ali Fuat Cebesoy'a rastladım. Benim 7 Ocak tarihli yazımdan sitayişle bahsetti. Kendisinin vaktiyle Atatürk'ün cumhuriyeti Meclis'ten habersiz emrivaki.."
✍️Nihat Erim:
"Saat beş buçukta Çankaya'dan doğruca İran elçiliğindeki resmi kabule gittim. İnönü de. Orada Ali Fuat Cebesoy'a rastladım. Benim 7 Ocak tarihli yazımdan sitayişle bahsetti. Kendisinin vaktiyle Atatürk'ün cumhuriyeti Meclis'ten habersiz emrivaki.."
4
"..yaparak ilan için ortaya atmasında Meclis haklarına saygısızlık gördüğü için, Meclis başkanlığından çekilmiş olduğunu söyledi. 'Celal Bayar da kalkmış Atatürk zamanını demokrasi diye izaha çalışıyor. Biz işin içyüzünü bilmiyor muyuz' dedi."
📕Erim, 2005, c. 1, s. 84-85
📕Erim, 2005, c. 1, s. 84-85
5
📅31 Ekim 1923
🗣️TBMM ikinci başkanı Ali Fuad'ın (Cebesoy) beyanatı:
"Evvelâ şunu söylemeliyim, ki Teşkilat-ı Esasiye Kanunu şöyle tadil edilecek, şekl-i hükümet böyle olacak diye şimdiye kadar Meclise gelmiş resmî bir teklif mevcud değildir."
📕Tevhîd-i Efkâr, Numero 3872-844
🗣️TBMM ikinci başkanı Ali Fuad'ın (Cebesoy) beyanatı:
"Evvelâ şunu söylemeliyim, ki Teşkilat-ı Esasiye Kanunu şöyle tadil edilecek, şekl-i hükümet böyle olacak diye şimdiye kadar Meclise gelmiş resmî bir teklif mevcud değildir."
📕Tevhîd-i Efkâr, Numero 3872-844
6
"1923 yılının Kasım ayında hoşnutsuzluk havası umumileşti. Cumhuriyet, Meclis ve halk efkârı önünde açıkça ve serbestçe tartışılmaksızın 'acele' ilân edilmiştir."
📘Falih Rıfkı Atay, "Çankaya", 1980, s. 381
📘Falih Rıfkı Atay, "Çankaya", 1980, s. 381
7
✍️Şeyhü'l-İslâm Mustafa Sabri Efendi:
"[Mustafa Kemal'in] ..gece yarısı ansızın hırsızlama tarzında reisicumhur ilân olunması.."
📕Sadık Albayrak, "Hilafet ve Kemalizm", 1992, s. 24
"[Mustafa Kemal'in] ..gece yarısı ansızın hırsızlama tarzında reisicumhur ilân olunması.."
📕Sadık Albayrak, "Hilafet ve Kemalizm", 1992, s. 24
8
📅1 Kasım 1923
🗣️Halk Fırkası mensubu, eski Başvekil Rauf Orbay'ın "cumhuriyetin ilân ediliş tarzına karşı çıkan" beyanatı, "Vatan" ve "Tasvir-i Efkâr" gazetelerinde neşredildi:
"Cumhuriyet aceleye getirilmişti, önce iyi düşünüp doğru dürüst bir anayasa hazırlanmalıydı."
🗣️Halk Fırkası mensubu, eski Başvekil Rauf Orbay'ın "cumhuriyetin ilân ediliş tarzına karşı çıkan" beyanatı, "Vatan" ve "Tasvir-i Efkâr" gazetelerinde neşredildi:
"Cumhuriyet aceleye getirilmişti, önce iyi düşünüp doğru dürüst bir anayasa hazırlanmalıydı."
9
📅1 Kasım 1923
🗣️Rauf (Orbay) İstanbul matbuatında beyanat verdi:
Cumhuriyet kelimesini fetiş/kutsal hale getirmemeli. Mesela Orta Amerika'da "cumhuriyet"ler var fakat hakikatte generallerin diktasıyla yönetiliyorlar.
📙Erik Jan Zürcher, "Milli Mücadelede İttihatçılık", 1987
🗣️Rauf (Orbay) İstanbul matbuatında beyanat verdi:
Cumhuriyet kelimesini fetiş/kutsal hale getirmemeli. Mesela Orta Amerika'da "cumhuriyet"ler var fakat hakikatte generallerin diktasıyla yönetiliyorlar.
📙Erik Jan Zürcher, "Milli Mücadelede İttihatçılık", 1987
10
Cumhuriyet ilanı, "Mustafa Kemal'in çıkardığı bir siyasal krizle" temin edilmiştir.
📕Ayşe Hür, "Milli Mücadele'nin Öteki Tarihi", 2019, s. 553
📕Ayşe Hür, "Milli Mücadele'nin Öteki Tarihi", 2019, s. 553
11
Mustafa Kemal, Antalya mebusu Rasih'i (Kaplan) kullanarak "Din bakımından da en muvafık hükümet şekli cumhuriyettir" dedirtmek suretiyle dini siyasete alet etmiştir (29 Ekim 1923).
Halbuki M. Kemal, diyaneti siyaset aracı olarak kullanmaya güya karşıydı.
Halbuki M. Kemal, diyaneti siyaset aracı olarak kullanmaya güya karşıydı.
Ömer Faruk Altay@omerdumgiriz
📅1 Mart 1924
Gazi M. Kemal Paşa:
❝Bağlanarak inandığımız ve mesut bulunduğumuz İslamî diyaneti, yüzyıllardan beri olageldiği üzre, bir siyaset aracı konumundan kurtararak yüceltmenin zorunlu olduğu gerçeğini gözlemliyoruz (bravo sesleri, alkışlar).❞
Gazi M. Kemal Paşa:
❝Bağlanarak inandığımız ve mesut bulunduğumuz İslamî diyaneti, yüzyıllardan beri olageldiği üzre, bir siyaset aracı konumundan kurtararak yüceltmenin zorunlu olduğu gerçeğini gözlemliyoruz (bravo sesleri, alkışlar).❞
12
Türkiye Devletinin idare şeklini "cumhuriyet" olarak tavzih eden anayasa değişikliği, usûlen anayasaya aykırı surette gerçekleştirilmiştir (silâh meseleyi çözüyor).
Riyaset-i cumhur oylamasında Mustafa Kemal kendisine rey vermiştir (Ayşe Hür, bu vakayı "garabet" tavsif ediyor).
Riyaset-i cumhur oylamasında Mustafa Kemal kendisine rey vermiştir (Ayşe Hür, bu vakayı "garabet" tavsif ediyor).
13
30 Ekim 1923 sabahı saat 03:00 zarfında İstanbul Selimiye Kışlasından 101 pare top atışı yapılmış, tabiatıyla da halk fevkalâde korkmuştur.
Bizce, maksat zaten kutlama şeklinde halka ve bahusus muhaliflere göz dağı vermek idi.
Bizce, maksat zaten kutlama şeklinde halka ve bahusus muhaliflere göz dağı vermek idi.
14
📅1 Kasım 1923
✍️"The Washington Post" gazetesi;
"bir diktatörün idaresindeki Türkiye’de cumhuriyetin ilanının gerçek bir ilan değil de sahte bir ilan olduğu"nu yazıyor.
📕Cengiz Halaçlı, "Amerikan Basınına Göre Tek Parti Döneminde Türkiye" [Doktora Tezi], 2023, s. 47
✍️"The Washington Post" gazetesi;
"bir diktatörün idaresindeki Türkiye’de cumhuriyetin ilanının gerçek bir ilan değil de sahte bir ilan olduğu"nu yazıyor.
📕Cengiz Halaçlı, "Amerikan Basınına Göre Tek Parti Döneminde Türkiye" [Doktora Tezi], 2023, s. 47
15
❝Cumhuriyet Darbesi!❞
📕Doğan Avcıoğlu, "Millî Kurtuluş Tarihi", 1978, c. 4, s. 1330-1331
📕Doğan Avcıoğlu, "Millî Kurtuluş Tarihi", 1978, c. 4, s. 1330-1331
16
📅Kasım 1923
🗣️1'inci Ordu Müfettişi Karabekir: "Cumhuriyet yanlısıyım. Fakat kişisel saltanata karşıyım."
🗣️2'inci Ordu Müfettişi Cebesoy: "Biz, diktatörlüğü getirmeyecek ilkelere dayanan bir Cumhuriyet istemiştik."
🗣️1'inci Ordu Müfettişi Karabekir: "Cumhuriyet yanlısıyım. Fakat kişisel saltanata karşıyım."
🗣️2'inci Ordu Müfettişi Cebesoy: "Biz, diktatörlüğü getirmeyecek ilkelere dayanan bir Cumhuriyet istemiştik."
17
İTC merkez komitesi bağlısı H.Cahid'in (Yalçın) "Tanin" gazetesi:
"Hep zencilerden meydana gelen Haiti bile bir cumhuriyettir. Ama buralarda cumhuriyet, saltçılıktan pek az ayrılmaktadır. Soydan gelen bir devlet başkanı yerine, zorla cumhurbaşkanlığına çıkmış bir zorba görürüz."
"Hep zencilerden meydana gelen Haiti bile bir cumhuriyettir. Ama buralarda cumhuriyet, saltçılıktan pek az ayrılmaktadır. Soydan gelen bir devlet başkanı yerine, zorla cumhurbaşkanlığına çıkmış bir zorba görürüz."
18
📅11 Aralık 1923
✍️ABD'nin İstanbul Konsolosu Charles E. Allen, ABD Dışişleri Bakanına rapor gönderdi:
"[..] gerçekleşmesi beklenen cumhuriyetin ilanından söz edildiği bir hükümet darbesi [..]"
✍️ABD'nin İstanbul Konsolosu Charles E. Allen, ABD Dışişleri Bakanına rapor gönderdi:
"[..] gerçekleşmesi beklenen cumhuriyetin ilanından söz edildiği bir hükümet darbesi [..]"