📌İstiklâl Harbi'ndeki İtalyan Politikası Hakkında "Selânik'in 5 mil...

📌İstiklâl Harbi'ndeki İtalyan Politikası Hakkında

"Selânik'in 5 mil ötesinin" asayişini tam temin edemeyen Yunan'ın asayiş için İzmir'e çıkartılması hadisesi;

İngiltere ile İtalya'nın Batı Anadolu nüfuz rekabetine büyük oranda mebnîdir denilebilir.
x.com/omerdumgiriz/s…

Benzer nüfuz rekabeti, hem İngiliz hem İtalyan işgâl kuvvetleri kumandanlıklarının bulunduğu Şişli semtinde ikâmet ederken tutuklanmayan, dahası hükûmet darbesi için gizli faaliyetlerde bulunan Mustafa Kemal üzerinde de müşahede edilebilir.

İzmir'e Yunan'ın çıkartılacağını elbette bilen Âlî Komiser Sforza, mütareke devrindeyken birtakım İttihadçılarla temas kurarak silâhlı direniş için tahrikatta bulunduydu.

📅9 Ağustos 1920
🗣️İtalyan Kamarasında Hariciye Nazırı Kont Sforza:

"Türkiye'nin tam istiklâlini isteriz."

Sforza'nın mezkûr beyanından yaklaşık 1 ay evvel, Britanya Hariciye Nazırı Lord Curzon, Belçika'daki Spa Konferansı'da mevkîdaşı Sforza'ya sitem etmişti:

Anadolu’da İtalyan ajanları Mustafa Kemal taraftarlarıyla yakın temasta..

📘Baytok, "İngiliz Belgeleriyle..", 2007, s. 142

İtilâf Devletlerinden olmasına rağmen, İtalya derin devleti, Anadolu'daki ulusalcı harekete hem çete tipi direniş için üs temin ediyor hem de Akdeniz ve Karadeniz sahillerindeki limanlardan silâh, mühimmat ve insan kaynağı sevkediyordu.

Tarihî mühim bir kavşak olduğu anlaşılan 25 Eylül 1920'de, İstanbul'daki İngiliz temsilciliği siyasî memuru Ryan, kaleme aldığı muhtırasına:

"Milliyetçi Teşkilat'ın yok edilmesine İtalyanlar taraftar görünmemektedirler."

cümlesini derc etmiştir.

📅22 Kasım 1920

<İngiliz temsilcisi, İtalyanlardan şikâyetçi: "Bütün İtalyan temsilcileri Kemalistler lehinde. İtalyan ajanı Fogo, Kemalistlere silah ulaştırma önerisinde bulundu ve iktisadî imtiyaz üzerinde durdu.">

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 292

📅Mayıs 1921

İtalya'dan biner adet fişeğiyle birlikte 50 bin tüfek mübayaası için görüşmeler yapılıyor, ücreti 1 milyon Osmanlı lirasının ise Antalya'daki İtalyan Bankası'na yatırılması lâzım geliyordu.

📕Selâhattin Tansel, "Mondros'tan Mudanya'ya Kadar", 1974, c. 4, s. 100-101

"Millî Mücadele'ye katılanların ve İtalyanlarla ilişkileri olanların da anlattıklarıyla sabittir ki, İtalyan subayları el altından makinalı tüfek, silah ve cephaneyi ucuz fiyatla satmışlardır."

📗Mevlüt Çelebi, "Millî Mücadele Döneminde Türk-İtalyan İlişkileri", 2002, s. 316

📅2 Nisan 1921

"Ankara Hükümeti, Mario Pellegrini isimli İtalyan tüccarından 250 bin Türk lirası karşılığında 25 bin Mavzer tüfeği, 500 makinalı tüfek ve 80 top satın almıştır."

📗Çelebi, 2002, s. 317

"İtalyanlar, Akaretler'deki evini bir çeşit himaye altına almışlar, hatta Ege bölgesinin Yunanlılara verilmesi gerçekleşecek olursa, İtalyan desteğiyle yürütülecek silahlı direnme harekâtının başına Mustafa Kemal'i düşünmüşler."

📘Akşin, 2004, c. 1, s. 135

"7 Ocak'ta İtalyan ve Yunan muhripleri İzmir'e geldiler ve birkaç gün sonra da bir İtalyan bahriye silahendaz müfrezesi İzmir'de bayrak asmak için karaya çıktı. Bir Yunan-İtalyan çatışmasının kokusu vardı havada."

📘Akşin, 2004, c. 1, s. 102

Sanılır ki İtilâf Devletlerinin vekâlet savaşları:

📅Ekim 1919

Erzurum’daki İngiliz istihbaratçı kaymakam (yarbay) Alfred Rawlinson, İtalyanların Kemalist harekete yardım edip etmediğini araştırıyordu.

📕Kâzım Karabekir. (1960). İstiklâl Harbimiz içinde (s. 374, dipnot 1). İstanbul: Türkiye Yayınevi.

📅11 Mayıs 1919

"Gece geç vakit bir İtalyan muhribi İzmir limanına geldi. Muhripten gizlice çıkan Cami, Ahmet Dino, Moralı Halit beyler Belediye başkanı ile görüşerek şehrin Yunanlılar tarafından işgal edileceğini haber verdiler."

📕Sarıhan, 1993, s. 232

📌Daha sonra Mustafa Kemal'in Roma temsilcisi tayin edeceği Câmi Baykurt, Mustafa Kemal'in casus-temsilcisi Subhi Nuri İleri'nin akrabası Ahmet Dino.

📌İstitrad

✍️İngilizlerin İsviçre'deki casus temsilcisi Stern:

"Ahmed Dino, Abdülhamid tarafından arandığı vakit O’nun İtalyan Sefâreti’ne sığınmasına Kont Sforza müsaade ettiğinden beridir Kont Sforza’nın çok yakın bir arkadaşı olagelmiştir."

❝İtalya gerek Marmaris görüşmelerinde gerekse 57. Tümen Komutanına sunduğu tezlerde Muğla Kuvayı Milliyesinin yanında yeralmıştır.❞

📕Ünal Türkeş, "Kurtuluş Savaşında Muğla", 1973, s. 18

📌57'inci tümenin kumandanı, Sabataycı Miralay Şefik Aker idi.

📅21 Mayıs 1919

❝Söke'deki İtalyan komutanı, Yunan işgalinin genişlemesi halinde karşı koyacaklarını söyleyerek Türk askerlerinin de kendilerine katılmasını önerdi. 57. Tümen Komutanı "Herhalde katılırız" cevabını verdi...❞

📕Z. Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1993, I/264

📅24 Ekim 1919
📨Tittoni'den Elia'ya zâta mahsus telgraf:

❝Konya'daki İtalyan askerî kumandanlığı vasıtasıyla Mustafa Kemal ile irtibat kurulması ve takib ettiği hedeflere İtalyan Hükûmetini ibraz etmeksizin sempati gösterilmesi talimatı.❞

📘IDDI, SS, 2017, v. 4, p. 452

📅22 Ekim 1919
📨Kahire'deki Miralay Meinertzhagen'den Hariciye Nâzırı vekili Curzon'a 483 numaralı telgraf:

❝Mustafa Kemal Paşa ile Konya'daki İtalyanlar arasında akdedildiği iddia edilen andlaşmaya ilişkin Şam'dan bilgi aktarılıyor: Yunanlara karşı manevî (moral) destek..❞

❝..karşılığında İtalyanların da belirli mıntıkaları işgal etmesini, Kemal Paşa'nın tanıyacağı bildirildi.❞

📕E. L. Woodward & R. Butler, "Documents on British Foreign Policy 1919-1939 (First Series Volume IV)", 1952, p. lxiv, 839-840

📌Ehemmiyetli

📅11 Eylül 1919 sonrası

«”Bir tek istisna ile, Anadolu Mustafa Kemal’e kendi kararıyla hareket etmesi ve sonuna kadar işi götürmesi için talimat verdi.” (İstisna teşkil eden vilâyet, İtalyan taburlarının işgali altındaki Konya’ydı.)»

📅21 Ağustos 1922
📨İstanbul'daki İngiliz Fevkalâde Komiseri Rumbold'dan Hariciye Nâzırı Curzon'a:

"İtalyanlar, Türklere uçak veriyorlar ve Mustafa Kemal'in taarruza hazırlandığını söylüyorlar. Fransızlar da savaş malzemesi veriyorlar."

📕Şimşir, 2000, c. 4, s. LXXXIII

📅2 Kasım 1919
📨Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi'nden Aydın ve Menteşe Kuvâ-yı Milliyesi Kumandanı Demirci Mehmet Efe'ye talimat:

"Kendi kuvvet miktarını açıklamayarak İtalyanların silah, cephane, elbise gibi maddî yardımlarının kabul edilmesi"

📅5 Mart 1920

"İtalyanlar, Antalya silah deposundan nöbetçilerini çektiler. Refet Bey'in görüşmeleri sonucu İtalyanlar, tüfek ve cephanenin Ege'deki Kuvayı Milliye'ye taşınmasına göz yumuyorlar."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 411

📅10 Mart 1920

İtalyanlar, "İngilizlerin birkaç güne kadar Harbiye Bakanlığı'nı işgal edeceklerini ve tutuklamalar yapacaklarını" Rauf (Orbay) Bey'e sızdırdılar ve Anadolu'ya intikal edilmesini tavsiye ettiler.

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 421

📅10 Mart 1920
📍Londra Konferansı
🗣️İtalya Hariciye Nâzırı Vittorio Scialoja:

İstanbul'daki Meclis-i Mebusan dağıtılırsa, Anadolu'da bir yerde toplanacaktır bu da Mustafa Kemal'in işine yarar.

📕Bilâl N. Şimşir, "İngiliz Belgelerinde Atatürk", 1973, c. 1, s. CXIX

📅14 Mart 1920

İşgalci İtalyanlar Mersin-Silifke'den geri çekildi.

"İtalyanlar, Mustafa Kemal'le kesin bir anlaşma yaptılar. Ticarî imtiyaza karşılık Antalya ve Silifke'nin iadesi."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 427

📅28 Mart 1920

"Mustafa Kemal, Antalya'daki İtalyan siyasi temsilciliğine çektiği telgrafta, Ermeni zulümlerini anlatan telgrafının Barış Konferansı'na, İtilaf Devletleri yüksek komiserlerine, ABD temsilciliğiyle tarafsız devlet temsilcilerine ulaştırılmasını rica etti."

"İtalyanlar, Türk Milliyetçilerine gizli bilgi veriyorlardı. Mustafa Kemal, İtilâf Devletlerinin kararlarını çoğu kez, İtalyanlar aracılığıyla önceden haber alabiliyordu. İtalyanlar, Türk Milliyetçilerinin özellikle Yunanistan'a karşı çeteler kurmasını teşvik ediyorlar ve.."

"..İngiltere'ye karşı izlenecek tutum konusunda da telkinatta bulunuyorlardı."

📘Ömer Kürkçüoğlu, "Türk-İngiliz İlişkileri (1919-1926)", 1978, s. 122

İtalya'nın İslâm Şeriatı'nı ülkesinde kabul etmediği bilakis CHP tek-parti yönetiminin İtalyan Ceza Kanunu'nu Türkiye'ye dayattığı göz önüne alınırsa (ki temsil niteliği fevkalâde bir vak'adır) İtalya derin devletinin söz konusu yardımları niçin yaptığı anlaşılmaktadır.

📌

📅22 Nisan 1920
✍️İngiliz İstihbaratı İstanbul Şubesi haftalık raporu:

"İtalyanlar milliyetçilere yardım ediyor."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 497

📅30 Nisan 1920
📨İngiliz Fevkalâde Komiseri vekili Webb'den Curzon'a haftalık istihbarat raporu:

"..bizzat şehadet edildiğine nazaran İzmir, Konya ve Antalya mıntıkalarındaki İtalyan birlikleri Milliyetçilere tüfek, makineli tüfek ve mühimmat temin etmektedir."

📅13 Mayıs 1920
✍️İngiliz İstihbaratı İstanbul Şubesi haftalık gizli muhtırası:

"M. Kemal'in İtalyanlarla ilişkisi pek iyi."

📕Bilâl N. Şimşir, "İngiliz Belgelerinde Atatürk", 1975, c. 2, s. XLIV

Yunan'ın İngiltere, Fransa ve ABD tarafından İzmir'e çıkartılacağını bilen İstanbul'daki İtalyan Fevkalâde Komiseri Carlo Sforza;

Batı Anadolu'da gerilla tipi direnişin teşkilini ve teşkilatın başına da M. Kemal'in geçmesini İttihadçılara teklif etmişti.

📅8 Haziran 1920
📨Ankara'daki Mustafa Kemal'den Konya'daki Müdafaa-i Milliye Vekili Fevzi Paşa'ya:

"İtalyan müsyü Fago.. Buradan İtalya'ya müteveccih olduğumuza dair hariciye nazırına telgraf çekmiş. Aldığı cevapta İtalya'nın bize muavenet etmeye amade.. olduğunu.."

📅9 Temmuz 1920
✍️İzmir'deki İngiliz Komodor Fitzmaurice:

"Türk çetelerini İtalyan işgal bölgesine doğru kovalıyan Yunanlılar ile İtalyanlar arasında çatışma oldu".

📅10 Temmuz
✍️Curzon'dan Roma'daki İngiliz Büyükelçi Buchanan'a:

"İtalyan ajanları M. Kemal ile sıkı temasta".

Hem İngilizler hem de Mustafa Kemal hesabına çalıştığı belirtilen Refi' Cevad (Ulunay), şu terkibi, gazetesi Alemdar'da dikkat çekici sıklıkta kullanmıştır:

"Kuvâ-yı Gayr-i Milliye".

Yurtdışı yardımlar trafiği göz önüne alınırsa, doğru olduğu söylenebilir.

📅18 Ağustos 1920
📨Londra'daki Yunan elçiden İngiliz Hariciye Nâzırı Curzon'a nota:

"M. Kemal'in bir adamı, Söke'de İtalyanlarla işbirliği yapmakta. Yeni askere alınanların yeni üniformaları İtalyanlarca sağlanmış gibi" görünüyor ve silâhlar geri veriliyor.

📅29 Temmuz 1920

❝İngiliz parlamentosunda Mr. Melone'un başkana sorusu: "İtalyanların Mustafa Kemal'e yaptığı silah yardımı konusunda bir teşebbüste bulundunuz mu" Başbakan'ın cevabı: "Dikkatlerini çektik!"❞

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 148

📅9 Ağustos 1920
📨Bern’deki İngiliz elçisi Bay Russell'den Hariciye Nâzırı Curzon’a:

"Cenevre’de oturan Romanya’lı François Stern, M. Kemal ile İtalyanlar arasındaki ilişkiler konusunda gizli bilgilere sahip olduğu"nu "ve bunları bildirmek üzere Londra’ya gideceği"ni belirtti.

📅21 Ağustos 1920

"İngiliz, Fransız ve İtalyan yüksek komiserleri, Padişah Vahdettin'i ayrı ayrı ziyaret ederek millî hareketin bastırılmasını istediler."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 183

İtalyanlar hem el altından Mustafa Kemal'i takviye etmekteydi hem de Padişah'a ve sadrâzama Mustafa Kemal'in etkisiz hâle getirilmesi yönünde baskı yapmaktaydı.

İç savaş çıkarmak hedeflenmekteydi denilebilir. Müstakbel bir iç savaşta ise takviye edilen taraf, galibiyete yakındı.

Eldeki veriler, Kuvâ-yı İnzibâtiye'nin bir danışıklı dövüş teşkilâtı olduğuna delâlet etmektedir. İstanbul ve çevresinden teşkil edilen silâhlı kuvvetlerin millîci tarafa geçeceği öngörülüyordu nitekim de öyle olmuştur.

Mustafa Kemal, 1920 tarihli meclis gizli celsesindeki bir konuşmasında, söz konusu muvazaayı ifade etmiştir. Ancak daha sonra bu gerçekliği örtbas ederek, İstanbul'u hâinlikle itham edecektir. Basın/propaganda; M. Kemal'in belki de en çok ve etkili surette kullandığı silâhı idi.

📅Ekim 1927
📍Cumhuriyet Halk Fırkası kongresi
🗣️M. Kemal:

"Efendiler, İzmitte de Süleyman Şefik Paşa kumandasında, hilâfet ordusu unvanını taşıyan bir hain kuvvet tahaşşüt ediyordu."

📘Gazi Mustafa Kemal, "Nutuk", 1934, c. 2, s. 9

Mustafa Kemal'in hayatı tetkik edilip delillere istinaden cerh edilmediği takdirde;

Mustafa Kemal'in şahsî iktidarını temin ve tahkim etmek propagandaları, hakikat kabul edilebilir ki günümüzde bu tarihî problem hâlâ devam etmektedir.

Örneğin bir İngiliz vesikasında Sevr'i imzalamasıyla birlikte Ferid Paşa'nın halk nazarında fevkalâde "aşağılık bir duruma" düşeceği ifade edilmiştir.

Sevr imza edilmediği takdirde İstanbul'un Yunan tarafından işgâl edileceği tehdidini de hatırlayalım.

Sevr projesi, murahhas heyet tarafından imza edilse dahi meclis tarafından tasdik edilmeyeceği, velev meclisce de onaylansa tatbik edil(e)meyeceği İtilâf Devletleri yetkililerince de anlaşılmıştı.

Fakat mesele, nüfûz edilen M. Kemal'in önünün açılmasıydı.

Ekteki vak'aların sürekli M. Kemal'in elini güçlendirmesi, tesadüf olmasa gerektir.

Örneğin İtalyan Carlo Sforza'dan öğreniyoruz ki Sadrazam Ferid Paşa, İtilâf Devletlerini ihtilâfa düşürmeye çalışmıştır.
x.com/omerdumgiriz/s…

Sforza-M. Kemal görüşmesi ile Sforza-Ferid Paşa görüşmesi, özü itibarıyla benzerlik göstermektedir.

📅24 Ağustos 1920
📍Moskova

Sovyet Rus ve BMM temsilcileri 8 maddede mutabakata vardı.

Sovyet Dışişleri Halk Komiseri Çiçerin;

"Ankara Hükümetine İtalya’dan askeri teçhizat satın alması için para vermeyi kabul ettiklerini de söylemiştir."

📕Çakıcı, 2021, s. 89

📅28 Ağustos 1920

"Banco di Sconto ile milliyetçiler arasında Antalya ve Samsun'da şube açılması için görüşmeler yapılıyor. Öte yandan, Kont Sforza ile Talat Paşa*, Almanya'dan alınacak silahların İtalya yolu ile Antalya'ya getirilmesi konusunda anlaşma yaptı."

*Sabataycı.

📅8 Temmuz 1920
✍️İngiliz Gizli İstihbarat Teşkilâtı raporu:

"Londra'dan alınan bilgilere göre, Talat'ın son zamanlarda Roma'ya yaptığı ziyaretin amacı kısmen Carasso ile görüşmekti ve Londra'dan gelen ziyade mâlumat, İttihatçılar beyn'inde Yahudi ve Mason etkilerinin baskın.."

"..olması sebebiyle Avrupa'da İttihatçılar ve Milliyetçiler arasında sürtüşme olduğunu rapor etti. Zahire göre İttihatçılar, Milliyetçi hareketin kontrolünü ele geçirmek için İtalyan Yahudi Mason çevrelerindeki nüfuzlarını kullanmaya çalışıyorlar."

📕Şimşir, 1975, c. 2, s. 212

📅5 Eylül 1920

"İtalyan Başbakanı M. Giolitti adına Dışişleri Bakanlığı Siyasî Daire Şefi, Galip Kemalî Bey ile görüşerek İtalyan yönetiminin siyasî bağımsızlığa sahip güçlü bir Türkiye'den yana olduğunu söyledi."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 200

📅8 Eylül 1920
✍️İstanbul'daki ABD Fevkalâde Komiseri Bristol'un raporu:

"Yunan kuvvetlerinin, Anadolu Türk Milliyetçilerine karşı sonuç alıcı eyleme girişmesine, Fransız ve İtalyanlar etkin biçimde karşı çıkıyorlar. Öyle görülüyor ki Fransız ve İtalyanlar siyasal ve.."

"..ekonomik nedenlerle Kemal akımının tümden ortadan kalkmasını istemiyorlar.."

📘Orhan Duru, "ABD Gizli Belgeleriyle Türkiye'nin Kurtuluş Yılları", 2011, s. 95

📅20 Ocak 1921
📨Yunan Maslahatgüzarından İngiliz Hariciyesine:

İtalyanların Milliyetçilerle ilişkileri "çok samimî"dir. "İtalyan zırhlı otomobilleri Ankara'dan gelen Türk görevlilerinin emrine" verilmiştir. Milliyetçilere Antalya kanalıyla askerî malzemeler gönderilmektedir.

"İtalyan Hükümeti kendi birliklerini Anadolu'dan geri çekti ve toprak kazanma düşüncesinden vazgeçti. Fakat giderayak, İtalyanlar silahlarını ve cephanelerini, bunların kendi müttefiklerine karşı kullanılması ihtimaline rağmen, Milliyetçilere sattılar."

📕Criss, 1994, s. 33

📅2 Temmuz 1921

"İtalyanların Antalya'dan ayrılmaları (5 Temmuz) nedeniyle, Antalya Belediyesi, İtalyan subaylarına bir çay ziyafeti verdi."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 592

📅1 Ekim 1921

"İtalyan subaylarından Teğmen Manteo, Mustafa Kemal'e başvurarak başlarında subaylarıyla bin kadar arkadaşının gönüllü olarak Türk safları arasında Yunanlılarla çarpışmak istediğini bildirdi. Mustafa Kemal, Manteo'ya teşekkür etti."

📕Sarıhan, 1996, c. 4, s. 83

✍️Galip Kemalî Söylemezoğlu:

Kont Sforza'nın ve Kont Kaprini'nin "olağanüstü çabaları sayesinde gizli teşkilatımıza" ve Müdâfaa-i Milliye grubuna "mensup birçok subay ve sivil arkadaşlarımız, İtalyan hükümetinin pasaportu ile namı müstear kullanılarak Anadolu'ya kaçırılmıştır."

İtalyanlar "hangi tarafı tutarsa tutsun bütün Türk gizli haber alma teşkilatlarının baş yardımcısıdırlar. MM. grubundan, Enver’in İslam İhtilali örgütüne dönüşen Teşkilatı Mahsusa'sına ve İstanbul hükümetine çalışan gizli teşkilatlara kadar hepsine sızmışlardır."

📕Koloğlu, s.77

📅29 Ağustos 1922
✍️Yunan Genelkurmay'ından İngiliz askerî ataşesine izahat:

İtalyanlar, Büyük Taarruz'da kullanılması üzere "Spad" uçaklarını TBMM Hükümetine vermiştir ve bu suretle Yunan hava keşifleri "felce" uğratılmıştır.

📕Şimşir, 1989, s. 332

"Türk vesikaları üzerinde çalışan bir İtalyan bilim adamı [Fabio Grassi], İtalya'nın Mustafa Kemal'in [millîci] hareketini himaye ettiğine dair deliller buldu."

📘Luca Michaletta & Massimo Bucarelli, "Carlo Sforza and Diplomatic Europe 1896-1922", 2018, p. 127, e.n. 420

📌İlginç not

16 Nisan 1919'da İzmir limanına demirleyen Yunan zırhlısı "Averoff", İtalya'daki bir tersanede imal edilmiştir.

📘Mevlüt Çelebi, "Bir İtalyan Gazetecinin Kaleminden İzmir'in İşgali", 2019, s. 136

Subhi Nuri, "Mustafa Kemal ile temas halinde idi. Anadolu’yu silahlandırmak için birkaç arkadaşıyla birlikte İtalya’ya gitmiş, oradan yüklüce miktar silah alarak İzmir’e getirmeye muvaffak olmuşlardı."

📕Deniz Şahinli, "Suphi Nuri İleri", 2007, s. 26

📅21 Ağustos 1922
📨İstanbul'daki İngiliz Fevkalâde Komiseri Rumbold'dan Hariciye Nâzırı Curzon'a telgraf:

"İtalyanlar, Türklere uçak veriyorlar ve Mustafa Kemal'in taarruza hazırlandığını söylüyorlar. Fransızlar da savaş malzemesi veriyorlar."

📕Şimşir, 2000, c. 4, s. LXXXIII

📅21 Haziran 1919
✍️İstanbul'daki 1'nci Ordu Müfettişi Fevzi Çakmak'ın günlük kaydı:

"İtalya tayyarelerinin İstanbul afakından attıkları kâğıtlarda Rumlar kıtal tertip ediyorlar yazılı imiş."

📕Nilüfer Hatemi, "Mareşal Fevzi Çakmak ve Günlükleri", 2021, c. 2, s. 655

📅6 Eylül 1922
✍️Roma'da intişar eden "Il Giornale d'Italia" gazetesi:

"Mustafa Kemal Paşa'yı Mussoloni'ye, askerlerini de bizim faşistlere benzetebiliriz."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1996, c. 4, s. 638

📅19(?) Eylül 1922
🗣️TBMM Hükümeti'nin İstanbul mümessili Hilâl-i Ahmerci Hamid'den "Il Popolo d'Italia" gazetesine beyanat:

"Bizimle siz Façistler arasında bir hayli müşabehetler vardır. Bunun içün yekdiğerimize karşı teveccühkâr olmalıyız."

📕Babalık, 21 Eylül 1922, s. 1

📌İstitrad

"Il Popolo d'Italia" gazetesinin müessisi ve müdürü, Benito Mussolini idi.

Mustafa Kemal'in İtalyanlarla siyasî temas kurup himaye temin etmesine vesile olan kişi, Rauf Orbay'ın belirttiğine göre, İtalyan Dinari kanalıyla İttihadçı İsmail Canbolad idi.

Canbolad da Kara Kemal gibi susturulmuştur.
▪️x.com/omerdumgiriz/s…

İtalya'nın Yunan'a karşı M. Kemal'i desteklemesi, komplonun bir safhasıdır:

"İngiliz Başbakanı Lloyd George’un, 19 ocak 1919'da, Türkiyenin baskı altında tutulması için öteki devletlerin kuvvet göndermeleri isteğini fırsat bilen İtalya, Antalya ve Kuşadası'na kuvvet çıkardı."

✍️Miralay Şefik (Aker):

"[Aydın Kuvâ-yı Milliyesi müessislerinden ve sonra TBMM Aydın mebusu, Sıhhiye Vekili (1924-1925)] Doktor Mazhar [Germen]; İtalyan işgalini, memleketin istihlası mücadelesine tercih etmiş bir şahıstır."

📕Celâl Bayar, "Ben De Yazdım", 1997, c. 7, s. 227

"Yunanlıların İzmir'e çıkmalarından on beş gün önce İtalyanlar tarafından işgal edilmiş olan Antalya artık Türkiye'ye yapılan silah sevkiyatının başlıca giriş limanı haline gelmişti."

📘Arnold J. Toynbee, "Türkiye: Bir Devletin Yeniden Doğuşu", 2000, c. 2, s. 35

İtalyanlar, Türk-Yunan Harbi sırasında Mustafa Kemal'e yapmış oldukları askerî, malî, diplomatik yardımlarını tahsil etmeye başlıyor:

📅28 Aralık 1922, Lozan müzakeresi
🗣️İtalyan Başmurahhas Garroni: Türkiye'nin şeriata bağlı kanunların modern kanunlara dönüşeceği kanaatindeyim.

"Kemalizm'in tarih felsefesi.. faşist tarih felsefelerine benzer biçimde, tarihin bir noktada durdurulup sıfırdan başlayabileceğini/başlatılabileceğini benimser ya da iddia eder."

📕Taha Parla, "Türkiye'de Siyasal Kültürün Resmî Kaynakları", 1991, c. 2, s. 121

Sforza, Yunan'ın karşısına Mustafa Kemal'i çıkartarak Anadolu'da milliyetçiliği tahrik siyasetinin iptali anlamına geleceği için, Sadrazam Ferid Paşa'nın teklifini kabul etmemiştir denilebilir.

📕Paul Helmreich, "Sevr Entrikaları", 1996, s. 135, sonnot 11

📅10 Temmuz 1920
📨İngiliz Hariciye Nâzırı Curzon'dan Roma'daki İngiliz Büyükelçi George Buchanan'a:

"..Anadolu'da İtalyan ajanlarının Mustafa Kemal'in yandaşlarıyla yakın temas halinde olduğuna dair bize mevsuk istihbarat verildi."

📅1920 Güzü

İtalyanlar, İtalya'ya gelen Kurmay Yüzbaşı Feridun vasıtasıyla TBMM Hükümetine "ucuz fiyatla tüfek ve cephane" vermiş ve dahi "nakliyyata da emîn bir surette" başlanmıştır.

📕Selâhattin Tansel, "Mondros'tan Mudanya'ya Kadar", 1978, c. 3, s. 179

📅10 Temmuz 1920
📍Eskişehir

"Antalya'da İtalyanlardan alınan hâkî renkte elbiseler, Sıvas'ta bir depodan getirtilen hiç kullanılmamış Alman mavzerleri.. kudretli cebel topları ve mitralyözlerle donatılan [172'nci] alay, sanırım o zaman Batı cephesinin en iyi alayı idi."

✍️Mevlüt Çelebi:

"İtalyanların Anadolu’da bulunmaları, stratejik ve fiili açıdan Milli Mücadele hareketine bazı avantajlar sağlıyordu. En azından Yunan işgal sahasının genişlemesi önlenmiş oluyordu."

📕Toplumsal Tarih, Ekim 2022, Sayı 346, s. 62

📅27 Haziran 1920
✍️İngiliz Gizli İstihbarat Teşkilâtı muhtırası:

İtalya'da yaşayan Kemalist mümessiller İtalyan konsolosluğu kuryelerinden istifade ediyorlar; Roma'daki Sömürgeler Enstitüsü vasıtalığında mahrem evrakını Anadolu'ya gönderebiliyor.

📌İlginç

Vahideddin Hân'ın damadı İsmail Hakkı Okday ve Sadrazam Damad Ferid Paşa'nın oğlu, İstanbul'daki "Türk-İtalyan Dostluk Derneği"yle irtibatlıydı ve bu dernek Kuvâ-yı Milliyeyi besliyordu.

📘Sonyel, 1995, s. 121

📅6 Eylül 1920
📍Roma

İtalya Dışişleri Bakanlığı siyasî şube müdürü, TBMM Hükümeti mümessili Galip Kemalî Söylemezoğlu'nu Başvekil Giovanni Giolitti namına ziyaret etti:

İtalya "Yakın Doğu'da güçlü bir Türkiye görmeyi" arzuluyor.

📘Sonyel, 1995, s. 119

📅18 Ekim 1920
✍️İngiliz Gizli İstihbarat Teşkilâtı raporu:

"Gaspari adlı bir İtalyan gemisi, Mustafa Kemal’e silâh ve mermi götürmek için Zonguldak’a gitmek üzere 15 Ekim’de Varna’dan hareket etti; Fransız destroyerleri bu gemiyi bulmaya çalış"ıyor.

📘Sonyel, 1995, s. 120

📅13 Mart 1921
📨Cenevre'deki SE3 kod adlı İngiliz ajanın jurnali:

"İtalyan Genel Kurmayı, Yunan askerlerinin hareketleri hakkında, İstanbul'daki ve Yunan ordusundaki İtalyan subaylar aracılığıyla sağlamakta olduğu bilgiyi" TBMM mümessili "Cami Münir"e (Baykurt) veriyor.

📅27 Nisan 1921
📨İstanbul'daki İngiliz Fevkalâde Komiseri Rumbold'dan Curzon'a:

"Ateşkes sonrasında yüklü miktarda silah ve cephane Müttefik yetkililerinin denetiminden kaçırılmış olmalı [..] İtalyanların bu konuda bazı desteklerde bulunduklarına dair haberler alınmaktadır."

"Açık bir şekilde" milliyetçilere [towards the Nationalists] "destek vermiş olan İtalyanlar Ankara Hükümeti'nce bir dost olarak görülüyordu."

Fakat İtalyan resmî makamları bu örtülü desteği inkâr ediyordu.

📕Satan, 2010, s. 75-76

📅13 Ekim 1920
📨TBMM Hükümeti İstanbul mümessili Hamid'den (Hasancan), TBMM Sıhhiye Vekili Adnan'a (Adıvar):

"İzmir cebhesinde hiçbir muvaffakiyet elde edilemeyince İtalya Kuvâ-yı Milliye’nin ehemmiyetli bir kemiyet olmadığına kâniʿ oldu."

📅26 Ekim 1919
📨Demirci Mehmed'den M. Kemal'e:

Koçarlı'daki İtalyan Kumandan Binbaşı "Keddaş", Kuşadası'na gidip Kuvâ-yı Milliyenin askerî malzeme siparişlerini temin etmekte; Aydın Söke Bağarası'nda İtalyan-Türk müfrezesi kurmakta; işbirliğinin gizli tutulmasını istemektedir.

Refet Bele, Münevver Ayaşlı'ya niçin "Bu milletin her şeyi yıkılmış, bir İstiklâl Harbi ayakta, hâtıralarımı yazayım da, onu da ben mi yıkayım?" söylemiştir sualini bu bahiste tevcih edebilirsiniz.

Kuvâ-yı Milliye, gayr-ı millî tedarik zinciri içeriyordu.

📅3/4 Kasım 1919
📨Refet'ten M. Kemal'e:

İstanbul'daki İtalyan Fevkalâde Komiseri Sforza, Teşkilât-ı Milliye'nin hükümetleşeceği kanaatinde; İttihadçı Azmi'yi Menemen'e göndermiş, anlaşmak istiyor. İtalyanlar müzaheret edecek, iktisadî imtiyazata karşılık Antalya'dan çekilecek.

📅2 Aralık 1919
📨Nazilli'deki Erkân-ı Harb Binbaşısı Nazım'dan Heyet-i Temsiliye Reisi M.Kemal'e:

Milas'taki İtalyan Karargâh-ı Umumîsi Kumandanı General Elia ve İtalyan Hükümeti, sizinle, vasıtalı veya vasıtasız temas kurmak; Yunan'a gayr-i nizamî mukavemet edilsin istiyorlar.

📅15 Aralık 1919
📨Sivas'taki Mustafa Kemal'den İstanbul'daki Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanı İttihadçı Galatalı Şevket'e şifre:

Aydın'daki Kuvâ-yı Milliyenin teslihatında İtalyanlarla yazılı olarak temas kurmayınız, şifahen anlaşınız.

1921 "Ağustos ayında Ankara Hükümeti Anadolu'daki malların %40'ına el koymuş fakat bu konuyla yakından ilgilenen İtalyan Hükümeti'nin protestosu üzerine Antalya'daki mallara el koyma yerine buradaki yabancı mallar üzerinden %10 vergi alınması kararlaştırılmıştır."

📅27 Mart 1919
✍️Fransız yarı resmî gazete "Le Temps":

İzmir'deki "Küçük İtalyan Kolonisi Roma’dan gönderilen filimlerle [Yunan aleyhine] propaganda yapıyor... Neticede vakalar çıkıyor."

📕Gotthard Jaeschke, "Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri", 1971, s. 66

İtalyanlar, Yunan'ın İzmir'e çıkartılması ile Mustafa Kemal'in Anadolu'ya gönderilmesi hadiselerinde (ki bu hadiseler birbirinin mütemmim cüzleridir) belirleyici bir aktör idi.

📘Alexander Anastasius Pallis, "Yunanlıların Anadolu Macerası", 1997, s. 40

İzmir ve havalisinin Yunan'a verilmesini istemeyen İtalya, "İstanbul'daki temsilcisi Kont Sforza kanalıyla [..] Mustafa Kemal hareketini destekle"di, "hatta Yunanlılar'a karşı çarpışan çetecileri bile korumaya, onlara kendi işgalleri altındaki topraklara sığınma hakkı" tanıdı.

📅2 Mayıs 1919
📍Paris Sulh Konferansı Üçler Şûrası içtimaı:
🗣️Lloyd George:

"Bay Venizelos'tan aldığım bir haber, İtalyanlarla Yunanlılara karşı yıldırma politikasına yeniden başlayan Türkler arasında Anadolu konusunda bir anlaşma olduğunu göstermektedir."

✍️İzmir'deki propagandist Yunan gazeteci Mihael Rodas:

"..İtalyanlar, Türk unsurlarla birlikte çatışmaya katılmışlar, bize suç yüklemek ve İzmir'den bizi atmak için ellerinden geleni yapmışlardır."

📘Michael Llewellyn Smith, "Yunan Düşü", 2002, s. 130

📅10 Temmuz 1919
✍️Yunan Başvekil Venizelos, Fransız Başvekil Clemenceau'ya gönderdiği mektubunda;

"Anadolu'daki İtalyanların Türkleri Yunan işgaline karşı direnmeye kışkırttıklarından yakınmakta".

📘Smith, 2002, s. 161

📅19 Mart 1920

"Amiral Bristol’a verilen bilgilere göre İstanbul’daki pek çok Milliyetçi İtalyan savaş gemilerine sığınmıştı ve bunlar İtalyan bölgesi içinden Anadolu’ya gönderileceklerdi."

📘U.S. Records, 867.00/1176; Aktaran: N.B. Criss, "İşgal Altında İstanbul", 2008, s. 104

📅16 Ağustos 1920
✍️Robeck'ten Curzon'a:

Türk Kadınlar Derneği'nin "Türk polisinin önceki şefi Azmi Bey tarafından Rodos'ta açılan İttihatçı Merkezi'yle (?) ilişkileri var. Azmi Bey'in karısı ise, İtalyanlar'ın yardımıyla, İstanbul ile Rodos arasında devamlı mekik dokuyor."

📅23 Mart 1922

Müttefik devletler (Britanya, Fransa ve İtalya) hariciye nâzırları Paris'de içtima ediyorlar. Maksad, Anadolu'daki Yunan-TBMM hükümetleri savaşına ateşkes temin etmek.

Azınlıklar meselesinin müzakere edildiği celsede İtalyan Hariciye Nâzırı Carlo Shanzer söz alıyor: Türkler Avrupalılarla aynı düzeyde değil.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 270

Antalya ve havalisini işgal ederek Yunan'ın İzmir'e çıkartılmasını 1919 baharında tahrik eden İtalya, diğer taraftan TBMM Hükümetine askerî levazımat satıyor.

📅29 Ekim 1921
🗣️TBMM Hükümeti Maliye Vekili Hasan (Saka):

[..] Ahvali maliyeye geçmeden evvel melbuusat mesailine müteallik Müdafaai Milliye Vekâletinin vuku bulan taleplerini ve buna mukabil Maliyece ne yapıldığını muhtarasan arz etmek isterim. [Müdafaa-yı MilliyeVekili] Refet Paşa Hazretleri dün burada verdikleri izahatta elli bin küsur kat elbisenin tedarik edilmekte olduğunu söylediler. Beş bin katı Antalya'dan ve saireden tedarik edilegelmektedir. Melbusat meselesinin haiz olduğu ehemmiyet derecesinde vaziyeti maliyenin müsaadesi nispetinde lâzım gelen muavenet dairesinde daima tesviye ettim ve ediyorum. Aldığım elbiselerin parasını vermekteyim. Beş bin kat elbise geldi. Bunların da bedelini yarın vereceğim. Yalnız bir mesele vardır.

O da İtalya'da bir fabrika ile yapılmış olan elbise ve çadır hakkındaki mukavele bizi biraz heyecanamiz vaziyete koydu. Bu meseleyi arz edeceğim izahat ile anlıyacaksınız. Ne Müdafaai Milliyede ne de Maliyede bir sun'u yoktur. Mal parayı beklemiyor. Para malı bekliyor vaziyettedir. Roma mümessili siyasimiz Cami [Baykurt] Bey orada muteber bir İtalyan ile bir mukavele yapmıştır. O mukavelenin sureti buraya geldiği vakit gittim. Beraber okuduk ve tetkik ettik. Maksat da tedariki lâzım gelen paranın sureti tedariki içindi. Yapılan mukavele bildiğiniz seksen bin kattır. Otuz bin kat elbise için bermucibi mukavele bir milyon dört yüz bin frank tediye ettik. Eylül nihayetine kadar bu elbisenin mühim bir kısmı geleceğinden iki buçuk milyon İtalyan frangının Antalya'da İtalyan bankasında hazır bulunması lâzım geliyordu ve bunun için Cami Beyin elinde kalan paranın derhal yatırılması ve diğer mubayaa için para lazım olursa az zaman zarfında tekrar kendisine gönderileceği bildirildi ve bendeniz de bir buçuk milyon İtalyan frangı bilmübayaa bankada hazırlamış idim. Eylül nihayeti geldi, mal gelmedi. Acaba sebebi teehhür bu mu oldu diye telâşa düştük. Bir çok muhabereler yaptık. Bir taraftan hâlâ gelmekte devam ediyor ve başka bir iş için bağlanmış olduğu bu parayı tamamen vermiyeceğini bildirmesi üzerine mütebakisinin de Maliyece ihzarı tekarrur etti ve Maliye bugün bunu yapmıştır ve 3 milyon üç yüz yirmi bin 50 frankın mubayaası yapılmıştır. Bugünkü vaziyet: Para malı bekliyor, Mal parayı beklemiyor. Biz mukavelenin katî ve muteber bir fabrika ile yapılmış olduğuna kanaat hasıl ederek bunda tereddüt etmedik. Bilhassa bizim Ordumuzun teçhizini İngiltere gibi bir devlet arzu etmediğinden elinden gelen vasıtalarla mani oluyor. Ondan dolayı bizim yapacağımız levazımatı askeriye mübayaatı fevkalâde müşkülatlı oluyor ve bir takım cereyanlar hasebiyle bu işler pek dolaşık oluyor. Ahiren yapılan mukavele mucibince kırk bin kat elbiseyi getirecek olan müteahhidin emrine muktezi para bankaya yatırılmıştır. Maliye Vekâleti elbise meselesine, Ordunun teçhiz ve ilbasına müteallik olan hususun halli ve belki müteahhitler arasında bir hakkı tercih de vererek elinden gelen muaveneti yapmaktan çekinmemiş ve yapmıştır. Vaziyeti umumiyei maliye daha müsait olsaydı daha fazla kredi muamelesi yapmak isterdi. Paşa hazretlerinin kendileri de izah ettikleri veçhile bendeniz mühim ihtiyacatı askeriye ve mübayaatı askeriye için şimdiye kadar emirlerine beş yüz bin lira yatırabildim. Diğer dört yüz bin lirasını da tedarikle meşgülüm. Velhasıl Paşa Hazretlerinin vekâletinden sonra Antalya'da, şurada, burada bir milyon lira kadar yatırdığım para vardır. Bunun kâfi olduğunu iddia etmiyorum. Vaziyeti umumiyei maliyeyi bir çok defalar Heyeti Celilelerine arz ettim. Sene nihayetine kadar Ordumuzun bu ihtiyacı ve günden güne tevessül eden miktar ve teşkilâtı bizim bütçemizi ehemmiyetli surette sarsmaktadır ve ihtimal ki, Müdafaai Milliye tahsisatı için para kâfi gelmiyecektir. Sebebi ise ondan sonra vukua gelen tesislerden ibarettir. Varidatımız ise eski varidatımızdır. Yeniden kabul ettiğimiz bir kaç tekâlifi cedide kanunlarının bütçemize olan tesiri de gayet ehemmiyetsizdir ve hâlâ bunda musirrim. Tahminimize göre sene nihayetine kadar bütçemizde 30 milyon lira açık husule getirecektir. [..]

📕T. B. M. M. Gizli Celse Zabıtları, 29 Teşrinievvel 1337 (1921), Cilt 2, s. 399-400

Konya'da 2'nci Ordu (Yıldırım Kıtaatı) Müfettişi Ferik Cemal (Mersinli), Amasya Tamimini tasdik etmiş bir Harekat-ı Milliyeci olarak Konya'daki işgalci İtalyanlardan sağlayacağı silahlarla halkı donatıp harekete geçirmeye hazır olduğunu 3'üncü Ordu Müfettişi Mustafa Kemal'e (Amasya) ve 15'inci Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir'e (Erzurum) 19 Haziran 1919'da bildirmişti.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 1, s. 441

Hılâfetin İlgasında İtalyan Mesaisi

İtalyan oryantalist Alfonso Nallino, İtalyan egemenliğine geçen Libya'da Osmanlı Halifesi'nin yetkisini bertaraf etmek için, İtalyan Dışişleri Bakanlığı'nın ısmarlamasıyla 1919 yılında "Genel Olarak Hilafetin ve Özel Olarak Sözde Osmanlı Hilafeti'nin Niteliği Üzerine Notlar" kitabını yayımlamıştı. "Sözde" Osmanlı Hilafeti'nin, 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'nda Osmanlı diplomasisinin ustalıklı kandırmacasıyla icat edildiğini iddia eden Nallino'nun bu tezine, bilhassa sömürgelerinde kalabalık Müslüman ahali bulunan devletlerin tarihçileri rağbet ettiler. Hilafetin ilgasundan sonra pratik-siyasi işlevini yitiren bu tezi, günümüzde bile taraftar bulabiliyor.. İlganın öncesi ve sonrasını günü gününe takip eden Nallino raporlarını, kendi kurduğu 'Oriente Moderno' dergisinde yayımladı. Lozan Antlaşması'nın yürürlüğe girmesi ve hilafetin ilgası, imzacı devletlerden olan İtalya açısından özel bir önem taşıyordu: Sömürgecilik kervanına geç katılan İtalya'nın, Libya ve Etiyopya'da çok Müslüman tebaası vardı. 1912 Ouchy Antlaşması ile Osmanlı Hilafeti'ne tanınan sınır ötesi yetkilerden Türkiye, Lozan Antlaşması'nın 22. maddesi ile feragat ediyordu. Ama 1924 Mart başı itibarıyla Lozan hâlâ yürürlüğe girmemişti ve Abdülmecid Dolmabahçe'deydi.

📕Atlas Tarih, Sayı 87, Eylül-Ekim 2024, s. 74

***

📅1 Mart 1924: Mustafa Kemal, TBMM'yi açış konuşmasında Lozan'ı tasdik etmeyen devletlere serzenişte bulundu. Başka bir taviz vermeyeceklerini belirtti: Tasdik muamelesinin yeni bir bedel ile karşılaştırılması elbette kabul-ü tahakkük değildir.

📅3 Mart: Hılafet ilga edildi.

***

İlgadan az sonra, 9 Mart'ta, İtalya'nın Londra Büyükelçiliği, Lozan'ın onay belgelerinin Paris'teki İtalyan Büyükelçiliği'ne iletildiğini İngiliz hükümetine tebliğ etti. Onay belgelerini kabulle görevli devlet, Fransa'ydı.

📕Atlas Tarih, Sayı 87, Eylül-Ekim 2024, s. 73

İtalyan Fevkalâde Komiseri Maissa ile Kaimmakam (Yarbay) Edib yakınlığı/teşrik-i mesaisi tetkik edilmesi gereken ilginç bir meseledir.

📅24 Ocak 1920
✍️Karakol Cemiyeti mensubu, İttihadçı, Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanı Galatalı Şevket'ten (İstanbul Beşiktaş) Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti reisi Mustafa Kemal'e (Ankara) telgraf:

Buradaki İtalya mümessili siyasisi çok namuslu ve doğru sözlü bir Türk muhibbidir. Bu zat gayet samimî ve müteessir bir suretle atideki sözleri söyledi: "Hükûmete müşterek bir nota verdik. Bu nota Asyayi Suğra Müttefikin Orduları Başkumandanı General Milne'in ültimatomu üzerindedir. Eğer Harbiye Nazırı ile Cevat Paşa istifa etmemiş olsalardı İngilizler Harbiye Nezaretini işgal edeceklerdi. Fransızlar ile biz garip bir vaziyet karşısında kaldık. İngilizler sulh konferansı ile bir iş göremediklerini görünce İstanbulda bir iş görmek ve bir emrivaki ihdas etmek istiyorlar. Kuvayi Miliyenin gösterdiği sükûnet ve metanet İngilizleri çıldırtıyor. Siz hazırlık görebilirseniz belki büyük işler de görebilirsiniz. Fakat siz bu neticeye kadar ezilirsiniz. Bana itimat edin. Sabrü metanetinizi muhafaza edin. On, on beş gün zarfında İtalya ve Franas hükûmetleri gayet sarih bir vaziyet alacaklardır, İngilizlere şu sırada hiçbir fırsat vermemek, bu garezkâr millete karşı yapacağımız en büyük darbedir. Hakaret varsa, ondan siz değil tahkir edenler utansın. Yaşamak azmini ruhlarında taşıyanlar hakaret altında taşarak intihan değil zamanı münasibinde hasmına vereceği darbenin şiddetini teşdit için fırsat beklerler. Bunlar son bocalamalardır. Onlar sizin sabır ve metanetinizi yıkmak için belki daha delilik yapacaklardır. Eğer onlar daha fazla bir şey yapmazlar ise sizler de on, on beş gün daha intizar ile bir ziyan etmezsiniz. Siz yine hazır olmağa çalışın. Fakat zinhar delilik yapmayın. Şu sırada İngilizlerin aksine gitmeyin." Bu ifadatın samimiyetine şüphe etmiyoruz. Zira; ellerinde kat'î bir talimat yok. Sürat ve şiddetle talimat talep ettiler. Bekliyorlar. Selâniktenberi yekdiğerine büyük bir samimiyetle merbut bulunan İtalya mümessili siyasisi ile Kaymakam Edip Bey arasındaki bu mülâkatın hulâsası ehemmiyetine binaen berveçhibalâ maruzdur.

📘Kemal Atatürk, Nutuk: Vesikalar, 1969, c. 3, s. 1196-1197, Vesika no. 229

Yunanlılar İzmir’e çıktıktan sonra, İtalyanların mukavemetiyle karşılaşmışlardı. Yunanlılar ilerlerken, İtalyanlar da ilerliyorlardı. Sonunda bunlar birer rakip gibi karşı karşıya geldiler. 1919 yılının 2 Haziranında Çerkesköyü’nde İtalyan askerleriyle Yunan askerleri birbirine ateş açtı. Ancak çok basiretli hareket edildiği için Roma ile Atina arasındaki ilişkilerin kesilmesine imkân bırakılmamıştı. İtalyanlar üzgün ve kırgın oldukları için Türk milliyetçilerini teşvik ettiler. İtalyanlar kendi sakallarını yakacak bir ateş üflediklerini çok geç anladılar. Bununla birlikte İtalyanlar, yangın saçaklara sarmadan çekildiler. İtalya’da çok önemli iç çekişmeler vardı. Herkes askerlerin terhisini istiyor ve ihtilal tehdidini savuruyordu. İtalya bir savaşa girmektense çekilmeyi tercih etti ve ilhak etmek istediği toprakları bıraktı. Yalnız İtalyanlar çekilirken silah ve teçhizatlarını Türklere sattılar, Türkler bunları aylarca kullandılar.

📕Harold Armstrong, Türkiye Nasıl Doğdu, 2011, s. 58

📌Alıntıdaki vurgular, tarafımıza aid.

İşgalci İtalya'nın Antalya'daki temsilciliği Mustafa Kemal'i destekliyordu.

📅16 Mart 1920
✍️Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliye cuntası lideri Mustafa Kemal'den Nazilli'deki Kuvâ-yı Milliye Kumandanı Miralay Refet'e (Bele) şifreli telgraf:

Hâdisei ahire [İstanbul'daki bazı resmî dairelerin Müttefikler tarafından işgal edilmesi] münasebetile, her tarafta yapılan mitingler neticesinde çekilecek protesto telgraflarının birer suretlerini de İtilâf Devletlerinin hali in'ikatta bulunan Meclisi Meb'usanları riyasetine ve bitaraf devletlerin de Hariciye Nezaretlerine tebliğ edilmesini faydalı addediyoruz. Antalyadaki İtalyan Mümessilinin bu husustaki muavenetini temin etmenizi rica ederiz.

📘Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, 1934, c. 1, s. 299

Harekat-ı Milliye'de İtalya Âmili (Faktörü)

Britanya Başvekili Lloyd George, anılarında [..] Türklerin ilk fırsatta bir kırım hareketi başlatacaklarına ve Anadolu'daki durumun çok ciddî olduğuna dair alınan gizli raporlara işaret etmektedir. Ona göre, İtalyanlar da bu harekete katılıyor ve Türkleri, Yunan ilhakına karşı ayaklanmaya kışkırtmak için ellerinden geleni yapıyorlardı.

📘Salâhi R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, 1987, c. 1, s. 33