GICIR BANKNOTLAR, "para basmak" ve para arzı meselesi; Her...

15 views Mar 01, 2025 ~7 min read

GICIR BANKNOTLAR, "para basmak" ve para arzı meselesi;

Her çektiğimiz banknot gıcır, ardışık seri numaralı, en yüksek küpürlü banknotlar yoğun bir şekilde dolanıyor! Enflasyon, para arzı ("basımı"); para arzı ("basımı"), enflasyon 🙄

1/38

                            2
                        
Öncelikle para arzı nedir, bunu tanımlayalım:

Para Arzı (M)= Dolaşımdaki Para + Mevduatlar

Önce dolaşımdaki parayı tanımlayalım. Kağıt para yani banknot basma yetkisi TCMB'de. Doğal olarak TCMB ne kadar banknot bastığını ve ne kadarının tedavülde olduğunu biliyor. Şöyle ki;

2/

TCMB tarafından basılan banknot miktarı yani tedavüldeki banknot miktarı biliniyor, dediğim gibi kendi bastığı şeyin miktarını bilmez mi? Lakin bu paraların hepsi dolaşımda değil, bir kısmı bankaların elinde. Bankaların bankası ve Hazine'nin bankası TCMB bu tutarı da izliyor

3/

Piyasada bir de Hazine'ye bağlı Darphane tarafından basılıp tedavüle sokulan madeni paralar var; bu tutari da Hazine rapor ediyor. Dolayısıyla dolaşımdaki para miktarı şu sekilde hesaplanıyor:

Dolaşımdaki Para = Tedavüldeki Banknotlar + Madeni Paralar - Bankalardaki Nakit

4/

                            5
                        
Para arzının diğer bileşeni de mevduatlardı hatırlayın. Yanında kullanilan mevduatın türüne göre de para arzının tanımı/adı değişiyor. Bildiğiniz üzere mevduatlar; vadeli ve vadesiz mevduat olarak ikiye ayrılıyor. 

5/

                            6
                        
Sadece vadesiz mevduatları dikkate alırsak bu para arzı tanımına M1 diyoruz

Para Arzı 1 (M1) = Dolaşımdaki Para + Vadesiz Mevduatlar (TL ve Yabancı Para vadesiz mevduatlarin toplamı olarak) 

M1 para arzı tanımına vadeli mevduatları da dahil edersek M2 para arzına ulaşıyoruz

6/

                            7
                        
Para Arzı 2 (M2) = Dolaşımdaki Para + Vadesiz Mevduatlar + Vadeli Mevduatlar 

(Hem vadesiz hem vadeli mevduatlara hem TL hem döviz mevduatlar dahil) 

Eskiden şöyle bir ayrım yapiliyordu M1', M1Y', M2', M2Y' şeklinde. Bu ayırımın anlamı, TL ve doviz mevduatlarin ayrılmasıydı

7/

                            8
                        
M1' = Dolaşımdaki Para + TL Vadesiz Mevduatlar

M1Y'  = M1' + Vadesiz Döviz Mevduatlar

M2' = Dolaşımdaki Para + TL Vadesiz Mevduatlar + TL Vadeli Mevduatlar

M2Y' = M2' + Vadesiz Döviz Mevduatlar + Vadeli Döviz Mevduatlar

8/

' işaretini uydurdum diğerleri ile karışmasın 😂

8/

                            9
                        
Lakin artık TL ve doviz mevduatları bir arada değerlendirip şu tanımlari kullanıyoruz dediğim gibi 

M1 = Dolaşımdaki Para+ Vadesiz Mevduatlar (hem TL hem döviz cinsi) 

M2 = M1 + Vadeli Mevduatlar (hem TL hem döviz cinsi

*: Dolaşımdaki Para'ya M0 diyen de var, vurgulayalım

9/

                            10
                        
Diğer yandan günümüzde para arzını (M1, M2) hesaplarken kullanılan  mevduatlar, hem mevduat bankalarındaki hem de katılım bankalarındaki mevduatları içeriyor. Eskiden sadece mevduat bankaları dikkate alınırdi (öyle hatırlıyorum 😂) Konumuza geçmeden son birsey daha var: M3 

10/

                            11
                        
M3, bizdeki en geniş para arzı tanımı oluyor:

M3 = M2 + [Repo + B Tipi Likit Fonlar + İhraç Edilen Menkul Kıymetler]

*: Köşeli parantez içindeki ifadeye Para Benzeri diyenler de var, mevduat olmadıkları için 

11/

Ülkemizde M0 (Dolaşımdaki Para), M1 (M0 + Vadesiz Mevduatlar), M2 (M1 + Vadeli Mevduatlar) ve M3 (M2 + Para Benzerleri) para arzları aşağıdaki düzeylerde. Korkutucu değil mi? Grafikten fırlayıp gidecek gibi M2 ve M3 😂

12/

                            13
                        
Yine konumuza geçmeden bir iki şey söylemem lazım. Öncelikle mevduatlar kredi verilerek yaratılır arkadaşlar. Bankalar kredi verir ve mevduat yaratır. Bankadan kredi kullandığınızda banka kendi bilançosun aktifine 💯 TL kredi yazar, pasifine ise 💯 TL mevduat yazar 

13/

                            14
                        
Mevduat sizin varlığınız,.kredi ise yükümlülüğünüz. Banka için ise tam tersi; mevduatiniz yükümlülüğü, kredi borcunuz varlığı. Kredi kullanımı sonucu mevduatınız arttığı için para arzı da arttı. Hatırlayın; para arzı, dolaşımdaki para ile mevduatlarin toplamıydı

14/

                            15
                        
Siz kredi kullandığınızda mevduat arttığı için para miktarı da artmış oldu. Bazı iktisatçılar sürekli vurguluyor ya; karşılıklı para basımı mi oluyor, para zaten karşılıksız yaratılıyor derken bunu kast ediyor (ben de varım 😂) Sonuçta banka kredi verdiği an para yaratmıştır

15/

                            16
                        
Yani karşılık sizin ödeme potansiyelinizdir. Diğer yandan,siz kredinizi geri öderseniz de yaratılan para yok olur.Çünkü krediyi kapatmak için mevduatiniz da yok olur.Banka bilançosunun aktifinde kredi, pasifinde mevduat silinir. Mevduat silinip yok olduğunda para da yok olur

16/

                            17
                        
Ayrıca Hazine harcadığında para yaratır, vergi topladiginda para yok olur. Sermaye girişleri para yaratır, çıkışları yok eder vs. Yani mevduatı artıran işlemler para yaratır azaltan işlemler yok eder. Peki para arzı artarsa enflasyon mu olur mutlaka?

17/

Bu fikri savunanlar; para arzı arttığında çok fazla paranın az sayıda mal ve hizmeti kovalar hale gelecegini ve fiyatların artacağını iddia eder. Oysaki ekonomide atıl kapasiteler varsa artan para arzı yani talep fiyatları artırmadan üretim ve istihdamı da artırabilir

18/

                            19
                        
Kapasite'nin tam olması durumunda da firmalar gelecekte de talep düzeyinin surdurulebilecegini düşünüyorsa yatırım yapıp kapasite artırabilir. Bu da üretim ve istihdamı artırabilir. Bunlar popüler tartışmalar. Ayrica para arzı artışının enflasyin yaratması için bir şart var:

19/

                            20
                        
Artan para arzının enflasyon sepetine dahil mal ve hizmetlere harcanması gerekir: Diyelim kredi çektim ve hisse senedi aldım. Aldığım kişi de bu parayı vadeli mevduata bagladi. Bakın talep artışı yok, niye enflasyon yaratsin bu durumda! Lakin hisse fiyatı arttı! 

20/

                            21
                        
Türkiye'de enflasyonun 3 nedeni var gibi: TL'nin değer kaybetmesi ve ithal girdi bağımlılığı nedeniyle maliyetlerin artması, sonrasında firmaların kâr marjlarını yükseltmesi ve fiyatların artmaya devam edeceği beklentisiyle öne çekilen talep. Bence en zayıfı, 3. etki

21/

                            22
                        
Diğer yandan, artan enflasyon nedeniyle de paraya olan talep artıyor: Pazara giderken 200 TL ile gidiyorduk şimdi 1000 TL. Devlet memurlarına 5000 TL maaş ödeniyordu, şimdi enflasyon nedeniyle 12500 TL ödeniyor. Evlenmek için 50 bin TL kredi çekiyordunuz şimdi 150 bin TL,vs.

22/

                            23
                        
Yani enflasyon var diye de para arzı artiyor. Yani para arzı ve enflasyon arasındaki ilişkinin yönü belirsiz veya çift taraflı. Bunlar da işte popüler tartışmalar. Gelelim konumuza; gıcır banknotlar para arzı, arttı mı demek oluyor? Bazen evet, bazen hayır 😂

23/

Sizin normale göre cebinizde daha fazla nakit ile gezmeniz durumunda dolaşımdaki para arzı artar. Bu nedenle, piyasaya yeni banknot verilir ve süreç sonra normale döner. Mesela bayramlarda, daha fazla nakit bulundururuz. Aşağıdaki turuncu halkaya bakın; Covid dönemi

24/

                            25
                        
Daha fazla nakit bulundurduğumuz için biraz yükselmiş dolaşımdaki paranın para arzına oranı. Grafikteki pembe ve mor çizgiler, sırası ile dolaşımdaki paranın M1 ve M2'ye oranı. Yani toplam para miktarının ne kadarını banknot olarak taşıdığımızı  gösteriyorlar 

25/

                            26
                        
Yani olağandışı dönemlerde, iktisadi birimler parayı bankada tutmaktansa eskiye nazaran daha fazla nakit talep edebilirler. Bu durumda piyasada nakit ihtiyacı artar. Bankalarda TCMB'den banknot talep edip, ATM'lere yükler, şubelere taşır 

26/

Böyle durumlarda daha fazla gıcır banknot görürüz doğal olarak. Bakın aşağıdaki grafikteki arada zigzaglar var ya yukarı doğru, işte bunlar olağanüstü dönemlerdir. Ayrıca yırtılan, eskiyen banknotlar filan da olabilir ve bunlar yenileri ile değişir.

27/

                            28
                        
Normal dönemlerde (bayramlar, Covid gibi olağanüstü olmayan dönemlerde) iktisadi birimlerin insanların nakit tercihi durağandır aslında (yaşasın bilimcilik!) Yani insanlar sahip oldukları paranın yani kabaca mevduatın öngörülebilir bir oranını nakit talep eder

28/

                            29
                        
Elbette zaman içinde nakit taşıma egilimimiz azalir. Artık hemen heryerde temassız ödeme yapabiliyoruz mesela. Nakit ihtiyacımız azalıyor. Mesela eskiden okul kantininde çay aldigimizda nakit öderdik, şimdi temassız

29/

                            30
                        
Artık eve su getiren arkadaşlar bile sağ olsun pos cihazı ile geliyor. Hemen heryerde kart yetiyor. Yani nakit ihtiyacı azalıyor. Şimdi gelelim günümüze; bu kadar gıcır banknot görmek normal mi? Bu kadar gıcır banknot olması para arzının arttığı anlamına gelmez mi?

30/

Şüphesiz ki gelir; para arzı bu kadar hızlı arttığına göre nakit talebi de yükselmiştir mutlaka. Dolayısıyla gıcır banknotlar görüyoruz bu kadar. Yani dolaşımdaki para miktarı, para arzının bir fonksiyonuysa para arzı arttığında dolaşımdaki para miktarı da artacaktır

31/

                            32
                        
Şimdi söylediklerimi toparlarsam;

i) Para arzı arttıkça nakit tercihi yani dolaşımdaki para miktarı da artar, bu da daha fazla gıcır banknot görmemiz demektir

ii) Kredi kartı ve temeassiz ödemenin yaygınlaşması gibi nedenlerle nakit tercih oranımız azalır. 

32/

Bakın zaten aşağıdaki grafik bu durumu gösteriyor: Dolaşımdaki paranın gerek M1, gerek M2'ye oranı azalıyor. Lakin para arzı o kadar hızlı artmış ki, oran azalsa da banknot miktarının artması kaçınılmaz, zaten öyle olmuş

33/

Son olarak "bilimcilik" yapalım. Bakın grafikte görülüyor 2016 yılında bir kırılım var, nedenini bilmiyorum, bakmadım da. Lakin bu kırılımı yakalayacak ve iddiamızı test edebilecek bir uygulama yapalim. Yani dolaşımdaki paranın para arzına oranının duraganligini test edelim

34/

Bulgular bizi yanlişlamiyor:

i) Dolaşımdaki paranın para arzına oranı durağandır

ii) Dolaşımdaki paranın para arzına oranı, zamanla azalmaktadır

ii) 2016 Nisan'dan itibaren dolaşımdaki paranın para arzına oranı azalmış ve bu oranın zamanla azalma eğilimi hızlanmıştır

35/

                            36
                        
Aha da çok "bilimsel" tweet oldu böylece. Ne diyorum yani; evet şu sıralar çok banknot görmeniz para arzının arttığı anlamına geliyor, lakin bu durum genellenemez. Para basıliyor kısmı ancak dolaşımdaki paraya yani banknotlara ilişkindir. Diagnostic filan yok, adet öyle 😂

36/

                            37
                        
Banknotlar yani dolasimdaki para miktarı, para  arzının çok düşük bir oranıdır ve para arzı arttığında dolaşımdaki banknot miktarının artması normaldir. Özellikle para arzı çok hizli artıyorsa.

37/

                            38
                        
Lakin banknot miktarının artması enflasyonun nedeni de olabilir, sonucu da olabilir, çift yönlü  bir etkileşim de olabilir. Bu artan para arzının nereye harcandığına bağlı (hisse senedi, erik!) Bu da böyle bir zincir işte, uygulaması geyik!😂. Son

38/

GICIR BANKNOTLAR, "para basmak" ve para arzı meselesi; Her...

Actions

What You Can Do

Actions

What You Can Do

More from @meeeeenekseee