Wokół ataków nożowników w polskich szkołach obserwujemy mechanizm...

Wokół ataków nożowników w polskich szkołach obserwujemy mechanizm charakterystyczny dla paniki moralnej.

Jeżeli chcecie go zrozumieć, zapraszam na nitkę o tym, co dzieje się obecnie z polskim społeczeństwem.

Bo to nie dzieci i nastolatki „nie dźwignęły” emocjonalnie obecnego kryzysu.

To dorośli - politycy, przedstawiciele instytucji państwowych i dziennikarze - przyczyniają się do eskalacji społecznego niepokoju.

I to oni - jeżeli nie zareagujemy - wywołają skutki gorsze od samych dramatycznych wydarzeń. 1/X

Mechanizm jest dobrze znany socjologom. Sam używałem go np. do opisania „kryzysu” migracyjnego na granicy Polsko-Niemieckiej.

Pojawia się dramatyczne wydarzenie - co ważne *realne zagrożenie*. Coś, co narusza nasze zbiorowe poczucie bezpieczeństwa.

Ale zamiast ograniczyć się do ustalenia przyczyn konkretnych zdarzeń, zaczynamy przedstawiać je jako symptom jakiegoś znacznie szerszego kryzysu.

Np. epidemii przemocy w szkołach. Demoralizacji młodzieży. Negatywnego wpływu smartfonów. Rosyjskiej ingerencji. Bierności politycznych przeciwników…

Problem w tym, że do takich wniosków potrzebujemy twardych dowodów i ustalenia związków przyczynowo-skutkowych których na razie nie mamy i którymi nie dysponujemy. 2/X

Następnie pojawia się to co socjolog i autor tej koncepcji Stanley Cohen nazwał „ludowym diabłem” - „folk devil”.

Grupa, na którą można przenieść te wszystkie społeczne lęki, gniew i poczucie zagrożenia.

Dzisiaj w tej roli mogą występować nastoletni użytkownicy sociali, tiktoka, discordów, przedstawiani jako ofiary albo sprawcy cyfrowej demoralizacji.

Symbolicznymi winowajcami stały się już same smartfony, media społecznościowe czy… gry komputerowe.

W innej konfiguracji byłyby nimi pewnie noże, broń palna albo inne narzędzia przemocy.

Złożony problem zostaje sprowadzony do prostego wyjaśnienia i równie prostego rozwiązania: zakazów i ograniczeń wolności 3/X

Trzeci, kluczowy etap to medialna amplifikacja.

Dramatyczne przypadki są powtarzane, komentowane i przedstawiane jako dowody szerszego zjawiska.

Widzimy moralnie wzburzone wypowiedzi, żądania stanowczych działań i kategoryczne diagnozy przyczyn tragedii.

Tymczasem nadal nie wiemy, co dokładnie motywowało sprawców, czy poszczególne ataki są w ogóle ze sobą powiązane i czy mamy do czynienia z trwałym wzrostem określonego rodzaju przemocy.

A bez odpowiedzi na te pytania ponprostu nie da się odpowiedzialnie ocenić proponowanych rozwiązań. 4/X

I w tym momencie na scenę wchodzą oni: „przedsiębiorcy moralności”.

Ludzie i instytucje zabiegający o ustanowienie oraz egzekwowanie nowych norm społecznych - często odnoszący wymierne korzyści z lobbowania na ich rzecz.

Politycy, aktywiści, komentatorzy i organizacje zaczynają przedstawiać się jako obrońcy zagrożonych wartości, bezpieczeństwa publicznego czy - jak w tym przypadku - „naszych dzieci”…

Nie muszą nawet działać cynicznie. Mogą szczerze wierzyć, że zwalczają problem i „ratują społeczeństwo”.

Ale jednocześnie zyskują ogromną możliwość zwiększenia swoich wpływów, prestiżu i kompetencji - a potencjalnie także finansowania 5/X

Teoria Wyboru Publicznego uczy nas, że panika moralna tworzy szczególną asymetrię politycznych bodźców.

Polityk, który zażąda natychmiastowego działania zyskuje poparcie i wizerunek człowieka zdecydowanego, konkretnego i merytorycznego.

Taki, który mówi „nie znamy jeszcze przyczyn” czy „musimy poczekać na dowody” ryzykuje oskarżenie o bierność albo brak pomysłu na rozwiązanie „kryzysu”.

Dziennikarz, który alarmuje o „epidemii przemocy” przyciąga uwagę, zgarnia lajki i atencję - a może i kilka występów medialnych.

Ten, który dopytuje o dane bazowe, proporcje i rzeczywistą skalę zagrożenia ma znacznie trudniejsze zadanie - lezy tak silnych emocjach, jest po prostu… nudny.

Mniej więcej tak powstaje właśnie konkurencja o to, kto okaże większe moralne oburzenie i zaproponuje radykalniejsze rozwiązanie 6/X

To czwarty etap modelowej „paniki” - do niego doszliśmy wczoraj bardzo szybko - to żądanie nowych środków kontroli.

Zakazów. Nadzoru. Obowiązkowej identyfikacji. Cenzury prewencyjnej. Ograniczeń dostępu do internetu. I oczywiście nowych uprawnień instytucji państwowych i zwiększenia ich budżetu.

Każdy z tych pomysłów może zostać przedstawiony jako odpowiedź na tragedię - nawet jeżeli nie wykazano związku między proponowanym rozwiązaniem a przyczyną ataków o których - co trzeba stale przypominać - prawie nic nie wiemy.

To jest najniebezpieczniejszy moment paniki moralnej bo przedsiębiorcom moralności udaje się przenieść dyskusję z poziomu faktów i danych na poziom oskarżeń: o bierność, a potencjalnie współudział osób odnawiającej udziału w szkodliwej licytacji. 7/X

Nie mówię, że zagrożenia nie ma. To co się wydarzyło *z jakiegoś powodu* się wydarzyło.

Wręcz przeciwnie: doszło do rzeczywistych tragedii, które wymagają bardzo poważnego potraktowania, gruntownego wyjaśnienia i adekwatnej reakcji.

Tylko ta powaga sytuacji i pilność nie może zwolnić nas z obowiązku myślenia.

Panika moralna nie polega na wymyślaniu zagrożeń z niczego. Ale opisuje proces w którym ulega ono takiemu społeczemu przetwarzaniu, że emocje zaczynają zastępować dowody, a symboliczne, albo ideologiczne działania - rozwiązania skuteczne 8/X

I dlatego - o ile chcemy mieć w Polsce ładne rzeczy - musimy przypominać jedną zasadę:

Im bardziej dramatyczne wydarzenie i im silniejsze emocje społeczne, tym większej ostrożności musimy wymagać od tych, którzy proponują ograniczenie naszych wolności.

Tragedia może owszem uzasadniać konieczność jakiegoś działania. Także na poziomie państwa.

Ale sama w sobie nie może być dowodem, że *dowolne* działanie - akurat zgodne z interesem promujących je „przedsiębiorców moralnych” - będzie akurat skuteczne, konieczne i proporcjonalne. 9/9