Bilimde en heyecan verici sorulardan bazıları kökenle ilgili...
Mustafa Yücel@GillesDeleuze17
7 views
Jan 08, 2026
~3 min read
Advertisement
1
Bilimde en heyecan verici sorulardan bazıları kökenle ilgili sorulardır.
Kozmologlar için en büyük köken soruları şunlardır: Evren nasıl başladı? Galaksiler, yıldızlar ve gezegenler nasıl oluştu?
Biyologlar için en büyük köken soruları: Yaşam cansız maddeden nasıl ortaya çıktı? Yeni türler nasıl ortaya çıktı?
Davranışsal genetik alanı ise bireysel farklılıkların kökenlerini çözmeye çalışır. Yüzyıllardır süren "Doğa mı, çevre mi?" (Nature vs. Nurture) bilmecesine dair tartışmalar artık kapandı.
Bu tartışmanın en önemli sonuçları, Davranışsal Genetiğin Beş Yasasında özetlenmiştir. Özellikle son 50 senedir yapılan araştırmalarda ortaya çıkan ve sağlam temellere dayanan 5 genellemeyi bu flood'da açıklıyorum.
Kozmologlar için en büyük köken soruları şunlardır: Evren nasıl başladı? Galaksiler, yıldızlar ve gezegenler nasıl oluştu?
Biyologlar için en büyük köken soruları: Yaşam cansız maddeden nasıl ortaya çıktı? Yeni türler nasıl ortaya çıktı?
Davranışsal genetik alanı ise bireysel farklılıkların kökenlerini çözmeye çalışır. Yüzyıllardır süren "Doğa mı, çevre mi?" (Nature vs. Nurture) bilmecesine dair tartışmalar artık kapandı.
Bu tartışmanın en önemli sonuçları, Davranışsal Genetiğin Beş Yasasında özetlenmiştir. Özellikle son 50 senedir yapılan araştırmalarda ortaya çıkan ve sağlam temellere dayanan 5 genellemeyi bu flood'da açıklıyorum.
2
1. Yasa: Tüm davranışsal özellikler kısmen kalıtsaldır.
Bu yasa, modern psikolojinin en sarsıcı gerçeğidir. İnsan zihninin ölçülebilen hiçbir parçası genetik varyasyondan bağımsız değildir.
Zekanız, kişilik özellikleriniz, dindarlığınız, siyasi görüşünüz, televizyon izleme alışkanlıklarınız, kısacası aklınıza gelebilecek her şey belirli oranda genlerinizden etkilenir.
Bir özelliğin kalıtsallığının sıfır olduğu tek bir karmaşık insan davranışı dahi bulunamamıştır. Buna dair en büyük kanıt ikiz ve evlat edinme çalışmalarından geliyor.
Bu yasa, modern psikolojinin en sarsıcı gerçeğidir. İnsan zihninin ölçülebilen hiçbir parçası genetik varyasyondan bağımsız değildir.
Zekanız, kişilik özellikleriniz, dindarlığınız, siyasi görüşünüz, televizyon izleme alışkanlıklarınız, kısacası aklınıza gelebilecek her şey belirli oranda genlerinizden etkilenir.
Bir özelliğin kalıtsallığının sıfır olduğu tek bir karmaşık insan davranışı dahi bulunamamıştır. Buna dair en büyük kanıt ikiz ve evlat edinme çalışmalarından geliyor.
3
2. Yasa: Aynı ailede büyümenin etkisi, genlerin etkisinden küçüktür
Bir çocuğun kişiliği, zekası veya davranışları üzerinde, aynı evde büyümenin (ebeveynlik tarzı, sosyoekonomik durum, evdeki kitap sayısı) yarattığı etki, genlerden gelen etkinin çok gerisinde kalır. Hatta çoğu kişilik özelliği için paylaşılan çevre (shared environment) etkisi neredeyse sıfıra yakındır.
İkiz çalışmaları bu durumu çok net bir şekilde ortaya koyar. Birlikte büyüyen tek yumurta ikizleri ile, ayrı ailelerde büyüyen tek yumurta ikizleri arasında birçok özellik açısından neredeyse hiçbir fark yok.
Yani aynı anne ve baba tarafından, aynı disiplinle ve aynı imkanlarla büyütülmek, çocukları birbirine daha benzer yapmaz. İnsanlar, aileleri onları "şekillendirdiği" için değil, ailelerinden genlerini aldıkları için onlara benzerler.
Zeka gibi bazı özelliklerde çocuklukta aile etkisi görülse de, yetişkinliğe geçildiğinde bu etki kaybolur ve yerini genetik yatkınlıklara bırakır.
Bir çocuğun kişiliği, zekası veya davranışları üzerinde, aynı evde büyümenin (ebeveynlik tarzı, sosyoekonomik durum, evdeki kitap sayısı) yarattığı etki, genlerden gelen etkinin çok gerisinde kalır. Hatta çoğu kişilik özelliği için paylaşılan çevre (shared environment) etkisi neredeyse sıfıra yakındır.
İkiz çalışmaları bu durumu çok net bir şekilde ortaya koyar. Birlikte büyüyen tek yumurta ikizleri ile, ayrı ailelerde büyüyen tek yumurta ikizleri arasında birçok özellik açısından neredeyse hiçbir fark yok.
Yani aynı anne ve baba tarafından, aynı disiplinle ve aynı imkanlarla büyütülmek, çocukları birbirine daha benzer yapmaz. İnsanlar, aileleri onları "şekillendirdiği" için değil, ailelerinden genlerini aldıkları için onlara benzerler.
Zeka gibi bazı özelliklerde çocuklukta aile etkisi görülse de, yetişkinliğe geçildiğinde bu etki kaybolur ve yerini genetik yatkınlıklara bırakır.
4
3. Yasa: Karmaşık özelliklerdeki varyasyonun önemli bir kısmı ne genlerle ne de aileyle açıklanabilir.
İkiz çalışmalarında genlerin etkisini (%40-50) ve ailenin etkisini (%0-10) topladığımızda, geriye hala %40-50’lik devasa bir boşluk kalır. İşte bu boşluk, ne genlerinizin ne de anne-babanızın etkisidir. Literatürde buna paylaşılmayan çevre (nonshared environment) denir.
Peki bu "paylaşılmayan çevre" nedir? Kısaca aklınıza gelebilecek her şey. Annenizin karnındayken oluşan sarsıntıdan, okulda duyduğunuz tek bir cümleye kadar her şey. Tabi burada genetiğin de ölçüm hatasından kaynaklı paylaşılmayan çevreye eklendiği durumlar da var.
İkiz çalışmalarında genlerin etkisini (%40-50) ve ailenin etkisini (%0-10) topladığımızda, geriye hala %40-50’lik devasa bir boşluk kalır. İşte bu boşluk, ne genlerinizin ne de anne-babanızın etkisidir. Literatürde buna paylaşılmayan çevre (nonshared environment) denir.
Peki bu "paylaşılmayan çevre" nedir? Kısaca aklınıza gelebilecek her şey. Annenizin karnındayken oluşan sarsıntıdan, okulda duyduğunuz tek bir cümleye kadar her şey. Tabi burada genetiğin de ölçüm hatasından kaynaklı paylaşılmayan çevreye eklendiği durumlar da var.
5
4. Yasa: En karmaşık özelliklerin çoğu , etkisi az olan birçok gen tarafından şekillendirilir.
Eski dönemlerde bilim insanları, şizofreni veya zeka gibi durumları açıklayan "majör" bir gen bulabileceklerini umuyorlardı. Ama genomik çalışmalar, karmaşık özelliklerin poligenik olduğunu göstermiştir.
Zeka veya eğitim seviyesi gibi özelliklerle ilişkili bulunan tek bir genetik varyant (SNP), toplam değişkenliğin sadece %0.02'si gibi küçük bir kısmını açıklar.
Örneğin, şizofreni riski ile ilişkili olduğu tahmin edilen yaklaşık 8.300 farklı genetik varyant vardır. Hiçbiri tek başına neden değildir, hepsi birer risk artırıcıdır.
Bu etkiler o kadar küçüktür ki, onları gürültüden (noise) ayırt edebilmek için 100.000'den fazla kişinin katıldığı devasa araştırmalara ihtiyaç duyulur.
Eski dönemlerde bilim insanları, şizofreni veya zeka gibi durumları açıklayan "majör" bir gen bulabileceklerini umuyorlardı. Ama genomik çalışmalar, karmaşık özelliklerin poligenik olduğunu göstermiştir.
Zeka veya eğitim seviyesi gibi özelliklerle ilişkili bulunan tek bir genetik varyant (SNP), toplam değişkenliğin sadece %0.02'si gibi küçük bir kısmını açıklar.
Örneğin, şizofreni riski ile ilişkili olduğu tahmin edilen yaklaşık 8.300 farklı genetik varyant vardır. Hiçbiri tek başına neden değildir, hepsi birer risk artırıcıdır.
Bu etkiler o kadar küçüktür ki, onları gürültüden (noise) ayırt edebilmek için 100.000'den fazla kişinin katıldığı devasa araştırmalara ihtiyaç duyulur.
6
5. Yasa: Gözlemlenen tüm çevresel ilişkiler, bir ölçüde genetik faktörlerin etkisi altındadır veya genetikle iç içe geçmiştir.
Örneğin daha fazla kitap okuyan ebeveynlerin çocukları daha zeki oluyor. Peki burada çocuğun zekasını belirleyen şey ebeveynlerin kitap okuması mı? Hayır. Zeki insanlar daha fazla kitap okuyor ve zeka da genetik olduğu için çocuğuna bu genleri aktarıyor.
Şuan biliyoruz ki birçok özellik genetik olarak ilişkili. Yani herhangi 2 özellik arasında bir ilişki görürseniz, muhtemelen ilişkinin en önemli nedeni altta yatan genetik faktörlerdir.
Örneğin daha fazla kitap okuyan ebeveynlerin çocukları daha zeki oluyor. Peki burada çocuğun zekasını belirleyen şey ebeveynlerin kitap okuması mı? Hayır. Zeki insanlar daha fazla kitap okuyor ve zeka da genetik olduğu için çocuğuna bu genleri aktarıyor.
Şuan biliyoruz ki birçok özellik genetik olarak ilişkili. Yani herhangi 2 özellik arasında bir ilişki görürseniz, muhtemelen ilişkinin en önemli nedeni altta yatan genetik faktörlerdir.