@omerdumgiriz: 📌İttihad ve Terakki Cemiyeti H...

1

📌İttihad ve Terakki Cemiyeti Hakkında Notlar

"Yüzyıl başlarında [Jön Türklerin] bazıları bir araya gelerek, pozitivist bir yaklaşıma ve siyasi mücadele için radikal bir vizyona sahip olan İttihat ve Terakki Cemiyeti'ni kurdular."

📕Riccardo Mandelli, "Son Sultan", 2016, s. 37

2

Muhtelif hücrelerden müteşekkil Jön Türk hareketi,

Selânik'de Yahudi/mason teşkilatı destekli Sabataycıların öncülüğünde kurulan gizli Osmanlı Hürriyet Cemiyeti (nihaî adıyla İttihad ve Terakki Cemiyeti) etrafında toparlanmıştır.

3

İttihadçı tarih yazımı, İttihad ve Terakki Cemiyeti merkez komitesi Selânik ocağının, ekseriyetle Sabataycı kontrolünde olduğunu gizler veyahud refleksif reddeder.

4

Türkiye'de siyasî tarih nazariyesinin ideolojik kör noktaları, bazı ecnebî kaynaklar sayesinde tenvir edilebilmektedir.

Örneğin, İngiliz yarı resmî "The Times"in sahib-i mesul ve başmuharrirlerinden H.W. Steed, İTC'deki Sabataycı hâkimiyetini teslim eder.

5

Jön Türk hareketi Selânik ocağındaki ve İttihad ve Terakki Cemiyeti merkez komitesindeki Sabataycı hâkimiyetine ilişkin mebzûl mikdar tarihî somut delil, ber-vech-i âtî not zincirinde yer almaktadır.

6

"Avrupa" 1908 Jön Türk ayaklanması ve Kanun-ı Esasi'nin yürürlüğe konması hadiselerini, "Ortadoğu'daki bir tür Fransız devrimi olarak değerlendirdi."

📕Riccardo Mandelli, "Son Sultan", 2016, s. 37

7

"İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin laikleştirme operasyonu, ordu dâhil çoğu kesim tarafından hoş karşılanmamıştı."

📕Riccardo Mandelli, "Son Sultan", 2016, s. 38

8

📌Selânik Dönmeleri - İttihad ve Terakki Cemiyeti - CHP Tek-Parti

"Dönme diye bilinen ve Smyrna'yla Selanik'te epey güçlü olan bu cemaatin Jön Türk devrimi ve Türk Cumhuriyeti üzerinde bir hayli etkisi olacaktı."

📘Philip Mansel, "Levant", 2024, s. 50-51

9

İttihadçı ve Kemalist tarih yazımının kalifiye takımı sükût veya güya bilimsel red ederken çapulcu takımı ise tersine komplo teorisi üretmek suretiyle son bir buçuk asırlık Türkiye siyasî tarihinin en mühim bir aktörü Sabataycıları önemsizleştirmektedir.

10

"Bildiğimiz gibi, Dönmeler 1908 Devrimi'nde önemli rol oynamışlardı."

11

"Dönmeler farmasonlukta, İTC'de, 1908 Meşrutiyet Devrimi'nde ve devrimden sonraki Osmanlı siyasetinde büyük rol oynadılar."

12

Paris diasporasındaki Selânik Dönmeleri, İTC merkez komitesi Selânik ocağı namına lobi faaliyeti yürütüyorlardı.

13

Osmanlı matbuatındaki Selânik Dönmeleri, İTC'nin devrim propagandasını icra ediyorlardı.

14

Bilhassa Selânik'deki ve Payitaht İstanbul'daki Sabataycılar, İttihad ve Terakki yeraltı cemiyetinin siyasî programının gerçekleştirilmesi için bulundukları muhitleri hazırlamaya çalışıyorlardı.

15

Sabataycı siyasî nazariyesi Abdülhamid karşıtlığıyla temayüz etmişti.

16

Abdülhamid karşıtlığının odak teşkilatı İTC, padişahı devirmek için suikastlara ve hükümet darbesine tevessül ediyordu.

17

İTC'nin liderlerinden Doktor Nâzım, Kapanî Sabataycı olmasına rağmen Yahudi kökenini reddetmiştir.

18

Abdülhamid idaresi ile İTC idaresinin bazı cihetlerden mukayesesi için zeyldeki not zinciri okunabilir:

19

📌İstitrad

"Belki de Yahudilerin maddi açıdan en gelişmiş olan kesimi Selanik Yahudileri. Bu kentte çok fazla zengin Yahudi var. Bazıları milyoner."

📙Samuel Sullivan Cox, "Bir Amerikan Diplomatının İstanbul Anıları 1885-1887", 2010, s. 214

20

"İttihat ve Terakki Cemiyeti 1910 yılında, İstanbul'daki sokak köpeklerinin kökünü kazımak için hayvanları aç ve susuz Marmara Denizi'ndeki bir adaya terk edince bir kahin, savaş ve yıkım olacağını öngörmüştür. Nitekim dediği de çıktı."

📕Mandelli, 2016

21

"..Selânik'teki İtalyan Localarında teşkilâtlanmış olan Jön Türkler.."

📘Celil Layiktez, "Türkiye'de Masonluk Tarihi", 1999, c. 1, s. 132

22

"Jön Türk hareketi, İttihat ve Terakki Cemiyeti sayesinde bir de siyasi-askerî kola sahip olan Masonik bir hareketti. Ama İttihat ve Terakki kısa süre içinde pozitivizme ve milliyetçiliğe yönelerek, ezoterik ve dinî değerlerinden uzaklaşmıştı."

📕Mandelli, 2016, s. 197

23

"..İmparatorluğun kâbusu olan ve geniş bir Musevi topluluğunun yaşadığı Selanik.."

📕Riccardo Mandelli, "Son Sultan", 2016, s. 205

24

📅23 Aralık 1918
✍️İngiliz Fevkalâde Komiserliği, Hariciye Nezâretine telgraf gönderdi.

İTC'nin, Teceddüd Fırkası çatısı altında, içeride "ırkçı" ve "milliyetçi" dışarıda "İslamcı" politikalar izlediği düşünülüyor.

📕FO, 371/3411, 210539; Aktaran: Abdurrahman Bozkurt, İtilaf Devletlerinin İstanbul’da İşgal Yönetimi, 2014, s. 167

25

İttihad ve Terakki yönetimi, Birinci Dünya Savaşı sırasında, Almanya İmparatorluğuna "bağımlı hale" gelmiştir.

📕Abdurrahman Bozkurt, "İtilaf Devletlerinin İstanbul'da İşgal Yönetimi", 2014, s. 748

26

İTC Hükümeti, "dış bağlı olduğu acil ihtiyaçlar" kaleminden "posta pulu"nu, Cihan Harbi başlamazdan evvel İngiliz şirketten satın alıyordu.

Savaş hengamında ise Avusturya'dan satın almıştır.

📕Bozkurt, 2014, s. 786

27

❝İttihat ve Terakki'nin çete/milis ve fedai yapılanması, bugünkü popüler tabirle "terörist" bir örgütün yöntemleri ile çakışmaktadır.❞

📗Emel Akal, "Mustafa Kemal, İttihat Terakki ve Bolşevizm", 2018, s. 73

28

📅3 Eylül 1909
📍Selânik
✍️Martin Hartmann:

❝Jön Türk Komitesinin Selânik'teki varlığı ve faaliyeti hiç de göze çarpmıyor. Selanik'teki erbab-ı zeka konsoloslar, sair Türk şehirlerinde yapıldığı gibi, doğrudan değil de mutavassıtlar üzerinden Komite'yle teşrik-i mesai ediyor.❞

29

📅2 Ocak 1919
✍️İspanyol "El Sol" gazetesi İstanbul muhabiri:

❝Türkiye'de ciddi nüfuza sahip İttihat ve Terakki Cemiyeti Türklerin kendini idare etmekten aciz olduğu ve Mısır'da olduğu gibi yönetimi İngiltere'nin devralması gerektiği kanaatinde.❞

30

📅1 Kasım 1918
✍️İspanyol "La Nacion" gazetesi, İTC iktidarını şöyle tavsif ediyor:

❝Laik Türk tiranlığı❞.

31

📅2 Kasım 1918
✍️İspanyol "El Liberal" gazetesi, İngiliz matbuatından iktibas ediyor:

"Arabistan, Filistin, Suriye ve Mezopotamya bölgeleri laik boyunduruktan kurtarıldı."

[İTC'nin laikliği İslam milletini zaten bölmüşken, İngilizin bozguncu faaliyetine de malzeme olmuştur.]

32

Devr-i İTC Hükümetinde Bir Mabed: Türk Ocağı

Cihan Harbi sırasındayken İstanbul'daki ihtiyat zabitleri talimgahında okutulan bir marşda yer alan şu mısra dikkati çekiyor:

Mabedimiz Türk ocağı, kâbemiz de yüce, parlak Turan'dır.

📚Şevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, 1971, s. 78; Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya, 1990, s. 255

33

İttihad ve Terakki, yabancı konsolosluklara gönderdiği bir muhtırada, "istibdâd-ı hâzır" ve "idâre-i müstebiddâne"nin yıkılması için, ecnebî devletlerinin müdahalesini istemiştir. Diğer taraftan, Makedonya’daki Balkan komitecileri ile işbirliği yoluna gitmiştir. [..]

📕Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi (XIX.-XX. Asırlar), 1967, c. 12, s. 176

34

İttihadçılar "Beyinsiz Adamlar"

Mahmud Şevket Paşa, hâtıralarından İttihadçılar için "beyinsiz adamlar" tâbirini kullanmakla beraber, kendisini iktidara getiren İttihad ve Terakki ile aynı paralelde bulunuyordu.

📕Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi (XIX.-XX. Asırlar), 1967, c. 12, s. 230

35

İttihadçıların Siyasî Kiyasetsizliği & Liyakatsizliği

Kosova (Üsküb) vilâyetinde başlayıp İşkodra vilâyetine taşan, umumiyetle bugünkü asıl Arnavutluk’un büyük kısmına bulaşmıyan 1911 isyanı, İttihadçılar’ın yanlış siyasetinden doğdu.

📕Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi (XIX.-XX. Asırlar), 1967, c. 12, s. 213

36

İttihadçılar Türk Katilleriyle Sarmaşdolaş (1908-1909)

İttihadçılar, yıllardan beri Türkler’le savaşan Bulgar, Sırp, Yunan, Ermeni çetelerinin çoğunu affettiler. Yüzlerce Türk öldürmekle övünen mâruf çete reisleri ile sarmaşdolaş fotoğraflar çektirdiler.

📕Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi (XIX.-XX. Asırlar), 1967, c. 12, s. 191

37

İttihat Terakki Partisince dışardan, sonra hükümete dahil olarak büyük hatalar işledi. Koskoca imparatorluğun temeline bomba koymuş gibi yıktılar.

📘Kâzım Erbil, Bahriyede Gördüklerim Duyduklarım, 2007, s. 68

38

Maliye Nazırı Sabataycı Cavid, Fransız Kredisi & Malen Dışa Bağımlılık (Haziran 1914)

[..] Osmanlı Hükümeti, Trablusgarp ve Balkan Savaşları'yla daha da büyüyen bütçe açığını düzenleyebilmek için Fransa'dan kredi temin etmiş; bu kredi alımıyla daha da ağırlaşan dış borçlanmayı karşılayabilmek içinse yeni kaynak arayışına girmiştir. Aldığı kredi karşılığında, Fransa’ya önemli imtiyazlar tanıdığı gibi; kaynak yaratmak üzere yeni vergilendirmeler koyabilmek için yine Fransa’nın onayına ihtiyaç duymuştur. Bu haliyle, Nazır’ın sözünü ettiği “kazanılacak imtiyazlar”; Osmanlı Hükümeti’nin, üzerinde yürütme yetkisi olduğu Osmanlı topraklarında koyacağı ve fakat Fransa’nın izniyle elde edeceği için “imtiyaz” olarak nitelenen vergi gelirleri olarak belirmektedir. Yeni vergilerle kazanılması planlanan gelirlerinse; mali bütçe artışı için hedeflenen yıllık 115 milyon liranın 1/10’undan daha azına denk gelmesi dikkat çekmektedir. Bu haliyle; Hükümet’in gerek son dış borçlanmasını gerekse Fransa’ya verdiği imtiyazları mazur göstermek üzere hazırlanan bu mali planın gerçekçi olmadığı ve Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı öncesinde finansal olarak dışa bağımlılığını ortaya koyduğu söylenebilir.

📕Yasemin Türkkan-Tunalı, İspanyol Diplomatik Kaynaklarına Göre I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'de Türkiye [Doktora Tezi], 2016, s. 101-102

39

Fırkacı Saikle Usûlsüz Tasfiye

📅9 Ocak 1914
✍️İspanya'nın İstanbul Fevkalade Elçisi Ory, İspanya Hariciye Nezaretine rapor gönderdi.

Tanin gazetesinde yayınlanan bir habere göre, “Jön Türkler, devlet idaresinde 20 yılı aşkın hizmet eden ve yetersiz görülen memurların” emekli edilmesine dair bir kanun hazırlığındadır. Nafia Nazırı Cemal Paşa, bu kanun projesine bağlı olarak birçok memuru emekliye ayırmış; Bahriye Nazırı aynı Harbiye Nazırı Enver Paşa gibi, 1500 şef ve 3000 memuru emekli etmiş ya da işten çıkarmıştır.

Henüz kanunlaşmamasına rağmen, hızla sürdürülen bu tasfiyelerle ilgili olarak, Elçi Ory, “İttihat ve Terakki’nin hedefinin, Parti’ye dâhil olmayan tüm memurların ya da en azından büyük bir kısmının devlet idaresinden silmek amacını gösterdiği” yorumunu yapmaktadır.

Elçi ayrıca, bu tasfiyelerin kamuoyunda yarattığı etkinin “II. Meşrutiyet’in ilanından beri yaşanan sayısız tatsızlıktan ve kaybedilen topraklardan sorumlu tutulan İttihat ve Terakki’nin despotça uyguladığı tiranlığa karşı bir devrim hareketini kışkırtabilecek ağır olayların öncüsü olabileceği” görüşündedir.

📕Yasemin Türkkan-Tunalı, İspanyol Diplomatik Kaynaklarına Göre I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'de Türkiye [Doktora Tezi], 2016, s. 109-110

40

İTC Hükümetinin Evetefendimci Mebusları (1913-1914)

📅14 Mayıs 1914
✍️İspanya'nın İstanbul Fevkalade Elçisi Ory, İspanya Hariciye Nezaretine rapor gönderdi.

Diplomatlar, din adamları, ticaret ve idare çevrelerinden kişilerin de davetli olduğu [Meclis-i Mebusan] açılış törenindeki soğuk ciddiyet; yabancı temsilcilerin hemen hepsinin dikkatini çekmiştir.

Elçiye göre bunun sebebi; “mebusların ve nazır adaylarının seçim savaşı sonucu değil, -zira gerçek anlamda seçimler yapılmamıştır- İttihat ve Terakki Partisi’nin tayiniyle” gelmeleridir.

İttihat ve Terakki Partisi’nin “despotizm ve yıldırmasına uğradığı için” muhalefet bir vekil bile çıkaramamıştır. Seçimlere ancak, herhangi bir partiyle ilişkisi olmayan kişilerin katılmasına izin verildiğinden, bu yolla seçilen 40 bağımsız mebus; Jön Türklere karşı ne muhalefet ne de engel oluşturabilecektir.

📕Yasemin Türkkan-Tunalı, İspanyol Diplomatik Kaynaklarına Göre I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'de Türkiye [Doktora Tezi], 2016, s. 111.

41

İttihadçıların Liyakatsizliği

📅23 Kasım 1915
✍️İspanya'nın İstanbul Fevkalade Elçisi Arroyo, İspanya Hariciye Nazırına "gizli" telgraf keşide eyledi.

İstanbul’da bulunan Almanya ve Avusturyalı yetkililer, “Jön Türkler” hakkında en ağır şekilde konuşmaktadırlar. Bu kişiler, “savaş biter bitmez, Türkiye’ye yalnız savaş nedeniyle ihtiyaç duyduklarını göstereceklerini ve kapitülasyon rejiminin eskisinden daha sert bir şekilde tekrar uygulanacağını, çünkü Jön Türkler’in, kendi kendilerini yönetmekten aciz olduklarını gösterdiklerini” söylemektedirler.

📕AMAE, Politica, Legajo: 2702, Despacho No: 458, İTDB, Rapor, “Gizli”, İstanbul, 23 Kasım 1915; Aktaran: Yasemin Türkkan-Tunalı, İspanyol Diplomatik Kaynaklarına Göre I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'de Türkiye [Doktora Tezi], 2016, s. 220

42

İTC: Oligarşik Tek-Parti Diktası

1908 Devrimiyle girilen kuramca liberal anayasacılık dönemi, uygulamada İttihat ve Terakki'nin oligarşik tek-parti diktasına dönüşmüştü. Buna karşı yöneltilen eleştiriler, başlıca, memleketi seçimle kurulan (dolayısıyla siyasal sorumluluğu olan) meclisin değil, yürütme organının geçici yasalar çıkararak yasama işlevini üstlenmesiyle, İttihat ve Terakki'nin sorumsuz merkez-i umumîsinin yönettiği noktasında odaklanmaktaydı."

📗Mete Tunçay, Türkiye Cumhuriyeti'nde Tek-Parti Yönetimi'nin Kurulması (1923-1931), 1999, s. 73

43

Denetleme İktidarı

İttihad ve Terakki Cemiyeti Merkez-i Umumisinin siyasî iktidarının Mahmut Şevket Paşanın katline (11 Haziran 1913 kadar olan devresinin denetleme iktidarı şeklinde isimlendirilmesi gerçekçidir. Ancak bundan sonra İ T tam ve ortaksız iktidara kavuşabilmiştir.

📘Ali Birinci, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, 1990, s. 16

44

İ T kendisine kaydolmayanları düşman telâkki ediyor ve ilk fırsatta tavır ortaya koyuyordu (Birinci, 1990, s. 33).

45

Doktor Rıza Nur'un belirttiğine göre İttihad ve Terakki Fırkası, kendisinden olmayanları vatan haini, milletin hakir takımı, gerici ithamlarıyla töhmet altında bırakmaya çalışıyordu (Birinci, 1990, s. 35).

46

Evvelki Müstebid Bari Hanedandı; Meşrutiyetçi Cins Müstebidler İse Meçhul

İ T Makyavelizmle ve “tecrübesiz hükümdar" olmakla suçlanıyordu. Mensupların tavırları vakarlı, ağırbaşlı ve alçak gönüllü Türk milletine de ters gelmişti. Bu siyasî değil, beşerî bir tavırdı. İfade edildiğine göre “A be" diye söze başlayan yeni devrin imtiyazlıları, bilhassa İstanbul'un Türk halkına eski devrin paşazâdelerinden, damat beylerinden ve saraylılarından daha sevimsiz görünüyordu. Artık cemiyet-i muhtereme adına, ama yine aynı sevimsiz tavırlar sergileniyordu. Üstelik eskiden tek ve mâlum olan müstebid sayısı da şimdi çoğalmıştı ve bunların kimler olduğu da belli değildi, bilinemiyordu.

📘Birinci, 1990, s. 35

47

Komploculuk

İ T'nin Fedâkârân-ı Millet Cemiyetini ortadan kaldırmak için bir komplo teşebbüsünde dahi bulunduğu bilinmektedir.

📘Birinci, 1990, s. 37

48

İTC Güdümlü 1908 Genel "Seçim"i

Ahrar Fırkası, fırka olarak 1908 seçimlerine, İ T'den sonra, yalnız o katılabilmişti. Ancak İ T'nin engellemelerinin de tesiriyle sadece Ankara'dan Mahir Said'i Meclise sokabilmiş idi.

📘Birinci, 1990, s. 37

@omerdumgiriz: 📌İttihad ve Terakki Cemiyeti H...

Actions

What You Can Do