@omerdumgiriz: 📌İstiklâl Harbi'ndeki Fransız ...

📌İstiklâl Harbi'ndeki Fransız Politikası Hakkında

📅26 Haziran 1919
🗣️Fransız başvekil Clamenceau'dan Sadrazam Ferid Paşa'ya:

"Türk ırkına mensup insanlar arasında (iktisadî ve dimağî) inkılâp ve tekâmüle öncü olursanız her türlü muaveneti elde edeceksiniz."

📗Jaeschke, 1989

📅19 Nisan 1919
🗣️Şark Orduları Kumandanı Fransız Mareşal Franchet d'Esperey'den Dahiliye Nâzırı Mehmet Ali Bey'e:

"İstanbul, İzmir ve Edirne Türk kalacaktır."

📗Gotthard Jaeschke, "Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi", 1989, c. 1, s. 26

📌İstitrad

1921'de Akşehir'de, Franklin-Bouillon ile bol içkili akşam yemeği taam edip ardından erkek erkeğe valse kalkan bir ihtilâlci, mezkûr inkılâp ve tekâmüle muvafık kişi olsa gerektir.

Zira Büyük Taarruz planları da ayrıntılarıyla belirlenmiştir.

View Tweet

📅Mart 1920
Fransızlar, Mustafa Kemal'e istihbarat desteği vermekte idi.

View Tweet

📅Ekim 1921
Fransızlar, Mustafa Kemal'e istihbarat desteği vermeğe devam etmekte idi.

View Tweet

📅Temmuz 1920
Fransızlar, Karadeniz sahillerinden Kemalistlere silâh ve cephane yardımı yapmakta idi.

View Tweet

📅24 Nisan 1920
📍Meclis, gizli celse
🗣️Mustafa Kemal:

❝(..) Fransızlar memleketimizde azami iktisadi menfaatlerini temin etmek için devletimizin müstakil kalmasını (..) cihetini kendi menfaatlerine en uygunu olarak görmekte❞

View Tweet

📅Ekim 1921
Fransızlar, Franklin-Bouillon Muahedesi mucibince Güneydoğu Anadolu'dan çekilmiş ve tüm askerî teçhizatını Kemalistlere "hibe" etmiştir.

"Hibe" hususu andlaşma mevaddında yoktur binaenaleyh gizli maddeler olsa gerektir: petrol imtiyazı gibi.

View Tweet

📌İstitrad

Trabzon mebusu, İttihadçı Ali Şükrü Bey, Franklin-Bouillion ile Mustafa Kemal arasında ahdedilen andlaşmanın Misâk-ı Millî'ye aykırı olduğunu belirterek tenkid etmiştir:

❝Bundaki şeref - veya leke varsa - o da tabiî reise aittir.❞

View Tweet

📅8 Aralık 1919 (Picot görüşmesinden 1 gün sonra)

📨Mustafa Kemal'den "Urfa Müftüsü Faziletlû Hüsnü Efendi Hazretlerine":

"..vatanımızı bigayrihak işgal eylemiş olan Fransızların vaziyetleri muvakkat olup (..) oralarının tamamen tahliye olunacağına itimadı kavimiz vardır."

📅21 Ağustos 1919
📍Sivas Kongresi'ne Fransız izni

🗣️Fransız Binbaşı Brunot, Mustafa Kemal'e;

❝..İ'tilâf Devletleri aleyhinde bulunmazsa kongre'nin Sivas'da toplanmasında bir sakınca olmayacağını, hatta sizin hakkınızdaki tutuklama kararını kaldırtabileceğini❞ bildirdi.

📅11 Ocak 1920
✍️Fransız mümessil Philippe Berthelot;

sulh projesi olarak Ayasofya'nın müze haline konulmasını teklif etti.

📗Gotthard Jaeschke, "Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi", 1989, c. 1, s. 84

📌

View Tweet

📅20 Nisan 1920
📍San Remo Konferansı
🗣️Fransız Mareşal Foch'un raporu:

"Mustafa Kemal'i yenmek için 27 tümen lazımdır. Bizim politikamız faidesizdir"

📗Gotthard Jaeschke, "Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi", 1989, c. 1, s. 99

📌27 Tümen = yaklaşık 300.000 kişilik bir ordu.

📅19 Şubat 1920
✍️Fransız Bahriyesi istihbarat subayı Pierre Loti'nin "L'Oeuvre" gazetesindeki makalesi:

"Türkiye Türklerindir."

📗Yeni Gün, 1 Mart 1336; Aktaran: Gotthard Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, 1989, c. 1, s. 90.

📅14 Mayıs 1920
🗣️Fransız istihbaratçı Pierre Loti, "Paris'te Ahmet Rıza şerefine yapılan merasimde Türkiye lehinde" bir konuşma gerçekleştirdi.

📗Gotthard Jaeschke, "Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi", 1989, c. 1, s. 103.

📅5 Ağustos 1920
✍️M. Kemal'in gazetesinde başmakale:

"Dostumuz (Piyer Loti)"

📕Hâkimiyet-i Milliye

📌Resmiyetteki imtiyaz sahibi Recep Zühtü, CHP tek parti devrinde metresini katledecek, deli raporu alarak kurtulacak müteakib günlerde ise Zonguldak mebusu tayin edilecektir.

📌İstitrad

View Tweet

📅4 Mayıs 1921
✍️Osmanlı Bankası istatistik dairesi müdürlerinden Fransız "Şarkiyatçı" Edgar Pech:

"Türkiye Cumhuriyet olacaktır."

📗Gotthard Jaeschke, "Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi", 1989, c. 1, s. 150; Matthew James Frank, "Making Minorities History", 2017, p. 88

📅11 Temmuz 1921

🗣️Fransız Başvekil Briand'ın "Ankara'ya bazı tavizler verilebilir. Türk milleti yaşayacaksa tam bağımsızlığı içinde yaşamalıdır." beyanı meclis tarafından alkışlandı.

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 603

📅31 Temmuz 1921
📢Fransız "Le Temps" gazetesi haberi:

"İzmir'e ve Trakya'ya sahip bir Türkiye lazım."

📕Sarıhan, 1995, c. 3, s. 633

📌Fransız askeriyesinin Büyük Taarruz planlarına katkısı öylesine mühim ki, hücumun tarihi mevzubahs:

📅27 Aralık 1921
✍️İkdam gazetesi "L'Aurore"den iktibas ediyor:

"Türk taarruzu Şubatta bekleniyor."

📗Gotthard Jaeschke, "Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi", 1989, c. 1, s. 170

📌Fransız askeriyesinin müessirliği:

📅20 Temmuz 1922. Fransız Albay Mougin, Yunan’a karşı taarruzun gerçekleştirilmesini teklif etti.

📅27 Temmuz 1922. Mustafa Kemal, 15 Ağustos günü taarruz etmek üzere hazırlıkların yapılmasını emretti.

📗Jaeschke, 1989, c. 1, s. 186-187

📅2 Kasım 1918
📢Fransız Hükûmeti'nin yarı resmî gazetesi "Le Temps":

"Müttefikler, Doğu'yu siyasî bakımdan yeniden kurmalıdır. Bunu, yaparken, Türkiye'deki çıkarlarını unutmamalıdır."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1993, c. 1, s. 8

"1919'un Ekim ayında İstanbul'a gönderilen eski bakanlardan tanınmış politikacı Cruppi"nin "raporlarında, Fransız çıkarları bakımından Mustafa Kemal'in Anadolu'da kurduğu hükümetle bir an evvel bir anlaşmaya varılması tavsiye ediliyordu."

📕Pallis, 1997, s. 72

📅17 Mart 1922
📨İstanbul'daki İngiliz Fevkalâde Komiseri Rumbold,

"Franklin-Bouillon Ankara'da iken Ankara-İstanbul ikili sisteminin yıkılmasını müdafaa ettiğini, Mustafa Kemal'in de ona hitaben bunun, ancak İtilâf Devletlerinin bir esiri bulunan ve memleketine.."

"..ihanet eden Sultan'ın tahtından indirilmesiyle mümkün olabileceğini söylediğini" İngiliz Hariciye Nezâretine bildirdi.

📕Gotthard Jaeschke, "Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri", 1971, s. 244

"..müttefikler Avrupa kentlerinde sadece İstanbul'un değil, aynı zamanda Mustafa Kemal Paşa'nın temsilcilerini de kabul etmeye karar vermişlerdir. Bu kararı bildirmek için 'milliyetçilerin başkenti Sivas'a, Suriye'deki Fransız yetkili Picot gönderilmiştir."

📕Erdem, 2010, s. 214

📅29 Ağustos 1922
📨Şam'daki İngiliz Konsolos Palmer'den Hariciye Nâzırı Curzon'a 251 numaralı mahrem muhtıra:

❝Türk-Fransız anlaşması Mustafa Kemal'e biraz nefes aldırdı, yoksa bir ayaklanma patlak verecekti.❞

View Tweet

📅22 Kasım 1922
✍️Komintern zabtı:

❝Fransa, Türkiye'ye aşağı yukarı 3 milyar Frank yatırdı. Bu, Türkiye'ye yatırılan tüm yabancı sermayenin yüzde 60,31'ini oluşturmaktadır. (..) Fransa'nın bu yüzde 60,31'inin zaferi, Kemal'in birliklerini İstanbul'a sevketti.❞

📅20 Ağustos 1919
📨Heyet-i Temsiliye reisi M. Kemal'den Sivas Valisi Reşid Paşa'ya telgraf:

❝İstanbulda bulunan salâhiyettar Fransız ricali siyasiyesinin de âcizlerine gönderdikleri haberler, Anadoluda millet tarafından vukubulmakta olan teşebbüsatın pek muhik ve meşru..❞

❝..olduğu ve milletimizin mutalebatı kendilerine sarih olarak iblâğ edildiği takdirde hüsnü kabul ve tatbikını deruhde edeceklerine dair şimdiden tahriri teminat vermeğe hazır oldukları merkezindedir.❞

📘Gazi Mustafa Kemal, "Nutuk", 1934, c. 2, s. 57

*Muhik: haklı

📅24 Ağustos 1919

Fransız gazetesi ❝Le Temps'a göre Mustafa Kemal, Hükümet Anadolu'ya asker sevkederse cumhuriyet ilan edeceği tehdidinde bulunmuş. Bunun üzerine hükümet asker göndermekten vazgeçmiş.❞

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 68

📅Aralık 1921

«11 Aralık’ta Adana’dan hareket eden Franklin Bouillon Konya’ya geliyor ve Mustafa Kemal’in yanı sıra İsmet Paşa ve Albay Mougin’in de katıldığı görüşmeler başlıyordu. Bu görüşmelerde Yunanlılara karşı savaşı sürdürebilmesi için Türkiye’ye hibe şeklinde yapılacak..

..yardımın yanı sıra kapitülasyonlar, İzmir ve İstanbul’un boşaltılması gibi konular tartışılıyordu.»

📗Bige Yavuz, «Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk-Fransız İlişkileri: Fransız Arşiv Belgeleri Açısından 1919-1922», 1994, s. 157

📅Eylül 1919

"Fransız memurini siyasiyesinden biri bugün görüşmek üzere Sivasa geliyor. Bu gece Kayseridedir. Vazifei mahsusa ile Konya’ya hareket etmiş olan Refet beyle bu gece Kayseri’de görüşmüşler. Şimdi bildiriyor. Mülâkat neticesi pek ziyade lehimizdedir."

📅1 Ekim 1919
✍️Fransız mecmua "Journal des Débats"ın “Türkiye Meselesi” başlıklı haberi:

"Bütün Türk kesimlerinden mürekkep Türkiye'nin yaşaması Fransa'nın menfaatinedir. İzmir'in Yunan işgali iflasa giden bir maceradır. Sulh konferansı uykudan uyanmalıdır."

📗Jaeschke, 1989

📅15 Ekim 1919

Fransa devleti yarı resmî gazetesi "Le Temps"in "Yabancı yardımı olmaksızın yaşayabilecek misiniz?" sualine M. Kemal Erzurum ve Sivas kongreleri kararının 7'nci maddesini okudu.

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 172

Yardımlar kabul.

📅15 Ekim

Yunus Nadi Le Temps'in "yazdıkları üzerine yorum yapıyor: Milli Teşkilat'ın anlam ve mahiyetini en evvel Fransa anlayış ile kabul etmiştir. Tereddüde yer yok. Bizim için, aziz olduğu kadar önemli olan Fransız dostluğu eski saflığı ile tecelliye başlamış bulunuyor."

📅8 Ekim 1919

"Bugün de (Temps) de nasyonalistlerin galebesi hakkında pek iyi yazılmış bir makale vardı. Ferid Paşa taraftarları ne diyecekler acaba?"

📕Cavid Bey, "Meşrutiyet Ruznâmesi", 2015, c. 4, s. 29

⁉️

Fransız "Demokrasi" zırhlısıyla Toulon'a naklolan (6 Haziran 1919) Sadrâzam Ferid Paşa'nın ilginçtir Fransız Başvekil Clemenceau'ca Paris Sulh Konferansı'nda tahkir edilmesi (25 Haziran); acaba, Ferid Paşa'nın sukûtu (30 Eylül-1 Ekim) ile alâkalı mı?

View Tweet

📅23 Ekim 1919
📍Monteaux
👥Clemenceau'nun mümessili Weil ile İttihadçı Cavid Bey görüştü:

"Sivas'a kadar gitmiş olan Madam Gaulis'e sulhün tacilinden ve Nasyonalistlere nakden muâvenet lüzûmundan bahsetmiş olduğunu söyledi."

📕Cavid Bey, "Meşrutiyet Ruznâmesi", 2015, s. 43

📅18 Ekim 1919

Fransız Başvekil Clemenceau, Yunan Başvekil Venizelos'un 15 Ekim tarihli mektubuna "cevap vererek, İzmir'deki Yunan işgalinin geçici olduğunu hatırlattı."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 179

📅6 Mayıs 1919
Yunan'ın İzmir'i işgâline müsaade eden İtilâf Devletleri Yüksek Şûrâsı kararında, Fransız Başvekil Clemenceau'nun da imzası bulunuyor.

Fransa'nın daha sonra da Teşkilât-ı Milliye'ye yardım etmesi düşündürücüdür.

📅8 Kasım 1919

"L'lnformation (Paris): Barış Konferansı, Türklerin kendi geleceklerinin kendilerince tayin edilmesi, Türkiye'de millî ve bağımsız bir Türk devleti kurulması hakkını inkâr edemez." Fakat Boğazlar serbest.

📕Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 219

📅10 Kasım 1919
📨Avrupa Sularındaki Amerikan Deniz Kuvvetlerinden Hariciye Nezâretine:

"Milliyetçi çevrelere göre, Fransızlar Mustafa Kemal'in partisini kazanmak için uğraşmaktadır."

📘Orhan Duru, "Amerikan Gizli Belgeleriyle Türkiye'nin Kurtuluş Yılları", 2011, s. 49

Heyet-i Temsiliye ile irtibatlı Ahmed Rızâ'nın Fransız Maten gazetesine beyânâtı:

"Milletin ekseriyeti ile hükûmetin Mustafa Kemal Paşanın tarz-ı hareketini tasvib etdiğini söylemek zâitdir. [Mustafa Kemal Paşa ister ki] hâricî nokta-i nazardan ekseriyeti teşkil etdiğimiz.."

"..havâlide Türk hâkimiyeti. Dâhilî nokta-i nazardan da hissiyât-ı milliyeye mutâbık bir hükûmet. Buna elyevm mâlikdir."

📕İkdam, 10 Teşrîn-i evvel 1335-1919, Numero 8171, s. 2

Ayrıca belirtildiğine göre Ahmed Rıza, Fransız İşgâl Kuvvetleri Başkumandanı d'Esperey'le temastaydı.

📅14 Mart 1920

"Fransızların desteği ile Almanya'da bir hükümet darbesi girişimi başladı. Erhardt Deniz Birliği, Berlin'e girdi."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1994, c. 2, s. 426

Fransız derin devletinin M. Kemal yanlısı olması bu bağlamda değerlendirilebilir.

16 Mart 1920 İngiliz-Fransız müşterek işgalinin Anadolu'da Mustafa Kemal liderliğinde yeni bir hükûmet kurulmasına sebebiyet vereceği İngiliz, Fransız ve İtalyan komiserlikleri tarafından öngörülmüş ve kendi hükûmetlerine bildirmişlerdir.

✍️İngiliz Yıllık Raporu (1920):

"Fransızlar gönülsüz de olsa Harbiye Nezareti'nin işgaline onay vermişler, fakat İtalyanlar ile ağız birliği etmişçesine bu uygulamanın sadece İngiliz önerisi olduğu yolundaki propagandalarını Türkler arasında yaymak suretiyle söz konusu.."

"..uygulamayı başarısızlığa uğratmaya çalışmışlardır."

📕Ali Satan, "İngiliz Yıllık Raporlarında Türkiye (1920)", 2010, s. 87-88

Fransızlar, İstanbul'un 16 Mart'ta işgal edileceği bilgisini Mustafa Kemal'e sızdırmış idi.

📅27 Ocak 1922

"Franklin-Bouillon, İngiltere Dışişleri Bakanlığı danışmanlarından Headlam Morley ve Childs'la görüşürken, Fransız ordusunun Kilikya'dan çekilmesi sırasında, Türklere silâh, üniforma, mühimmat ve 10 uçak verildiğini açıklıyordu."

📘Sonyel, 1991, c. 2, s. 204

📌

View Tweet

📅22 Nisan 1920
📍İtalya, San Remo Konferansı

"Fransız Berthelot, Batum'daki İngilizlerin Mustafa Kemal ile Bolşeviklerin entrikalarına engel olduklarını söyledi. Fransız temsilci, Mustafa Kemal ve kuvvetlerinin rüşvet verilerek kandırılabileceğini söyledi."

📕Sarıhan, 1994

📅3 Kasım 1920
📨Âyan Meclisi eski reisi Ahmed Rıza Bey Sabataycı Cavid Bey'e mektub gönderdi. Buna göre;

Fransız "Le Temps" gazetesi, "Kuvayı Milliye'nin Hilafet ve Saltanatı kaldırmak düşüncesinde olduğunu" kamuoyuna duyurmuştur.

📕Sarıhan, 1995, c. 3, s. 269

📅6 Mayıs 1920

Fransa hesabına casusluk yapan Lübnanlı Hristiyan Arab Tevfik Abut, Hint Hilâfet Komitesi âzâsı sıfatıyla Mustafa Kemal'e mektub gönderdi:

Türkiye, Fransa'ya istinad etmeli.

📕Sarıhan, 1995, c. 3, s. 29; Çelik, 2008, s. 110

📌İstitrad

Tevfik Abut'un refîki, Adana'da mukim ve Adana Valiliği Baştercümanı olan Selânikli Ata Derviş;

Fransız İstihbarat Şefi Guys'un "en önemli adamlarından biri" idi.

📕Çelik, 2008, s. 112

📅15 Aralık 1950
🗣️Sinan Tekelioğlu:

"..bu Tevfik Abut Ankara'ya müracaat etmiş, Antalya yoliyle Ankara'ya gelmiş para ve saatleri getirmiştir. Bu paradan da haber yoktur. Bu saatler ne oldu bilmiyorum Bulun da bana verin."

📕TBMM TD, Cilt 3, s. 244

View Tweet

📌Çok ilginç

🗣️Sinan Tekelioğlu: "Atatürk, ölmezden biraz evvel kendisine İsmet Paşanın vefat ettiğini söylediler. Atatürk'de kendisini sevmediği, kendisini attığı halde onun çocuklarına bir cemile olsun diye bu parayı onlara bağışlamıştır."

📕TBMM TD, Cilt 3, s. 244

📅1940
✍️Müttefik İşgal Kuvvetleri Başkomutanı General Harington:

"Onca yıldan sonra hem Fransızların hem de İtalyanların bütünüyle Türklerin yanında olduğunu söylemekten zarar çıkmaz. Ve 1918 Ateşkesinden sonra Müttefiklerin emanetine bırakılan zulalar ve silahların.."

"..Fransız ve İtalyanlar tarafından Türklere verildiğini ve bu silahların Mustafa Kemal'in teşkil ettiği ordunun çekirdeğini oluşturduğunu söylemekten de..."

📕Charles Harington. (2023). "İngiliz Komutan Anlatıyor" (T. Akyüz, çev.) (2. baskı) içinde (s. 230). İstanbul: Kronik.

✍️Harington (2023):

"Savaştan sonra Türkler silahsızlandığında, onların silahları İngiliz, Fransız ve İtalyanların sorumluluğundaki çeşitli depolara bırakılmıştı." (s. 118).

"..Yunan Komutanı.. Müttefiklerin Anadolu'daki Türklere silahları toptan verdiğini söyledi!" (s. 120).

📅11 Ocak 1921

"Fransız Cumhurbaşkanı M. Millerand, Paris'ten geçmekte olan İngiliz Savaş Bakanı Winston Churchill'e Mustafa Kemal'le bir anlaşmaya varılması gerektiğini bildirdi."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 361

📅Nisan-Mayıs 1921

Zeytinburnu silâh deposu soygunu, "M.M. liderlerinden Binbaşı Kemal'in (General Koçer) de teyit ettiği gibi, baskın, Fransız Yüksek Komiseri General Pelle'nin bilgisi dahilinde yapılmıştı."

📕Bilge Criss, "İşgal Altında İstanbul", 1994, s. 187

📅14 Eylül 1922

"Atina'da bulunan Fransız elçisi, Yunan ordusunun Eskişehir'i yakması nedeniyle Yunan Dışişleri Bakanı'nı protesto etti."

📕Abdurrahman Bozkurt, "İngiliz Perspektifinden Türkiye ve Millî Hareket", 2021, s. 375

📅10 Mart 1921

"Kral'ın Genel Yaveri Dusmanis, Kral'a verdiği muhtırada, Anadolu'da Yunan ordusunun ileri harekâta geçmesine karşı çıktı, bu hareketin, Yunanlıların yenilgisini isteyen Fransızlarla İtalyanların işine yarayacağını ileri sürdü."

📕Sarıhan, 1995, c. 3, s. 439

📅24 Mart 1921
✍️"Le Matin"de Franklin Bouillon'un yazısı:

"İtilaf Devletleri Türkiye'yi paylaşmakla onları Bolşeviklere doğru itmişlerdir. Sevr geçersiz kalmıştır, yeni ödünler verilerek Türkler Bolşeviklerle anlaşmaktan alıkonulmalıdır."

📕Sarıhan, 1995, c. 3, s. 464

📅9 Nisan 1921
✍️Fransız, yarı resmî gazete "Le Temps":

"Tek bir çözüm var: Samimiyetle Türklerin bağımsızlığını tanımak. Onlara İzmir'i, Edirne'yi vermek."

📕Sarıhan, 1995, c. 3, s. 488

"Franklin-Bouillon, Büyük Zafer üzerine de İzmir'e gelerek Müttefikler adına Türk ordusunun Boğazlar'a yürümemesi için arabuluculuk yapacaktır."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1995, c. 3, s. 555

📅4 Haziran 1921
📍İnebolu-Ankara güzergâhı
🗣️Franklin Bouillon'dan Yusuf Kemal Tengirşenk'e

"Bu savaşta kesinlikle başarılı olacaksınız. Her ne zaman bir millet, böyle genci ihtiyarı, çoluğu çocuğu ile bir işe sarılsa onu kesinlikle başarır. ..gördüklerim bunu anlatıyor."

📅14 Temmuz 1921
📨Rattigan'dan Curzon'a:

"Askerî makamlarımız, Fransız genel karargâhının Yunan saldırısının gizli planlarını Ankara'ya ilettiğini gösterecek kesin kanıtlara sahip bulunuyor. Fransızlarla İtalyanlar, Kemalistlere silah, mühimmat ve savaş gereci" sağlıyor.

📅15 Ekim 1921
🗣️Dışişleri Bakanı Yusuf Kemal: Misâk-ı Millî'den arazice taviz verdik.

📅16 Ekim 1921
👥Bazı mebuslar: Suriye, Antakya ve İskenderun Fransa'ya bırakılmamalı!
🗣️Mustafa Kemal: Andlaşma Misâk-ı Millî'ye aykırı değil.

📕Sarıhan, 1996, c. 4, s. 105-106

📅24 Kasım 1921
Fransız gazetesi Matin ve Yunus Nadi'ye ait Yenigün, 12 Eylül 1919 tarihli Damad Ferid-İngiltere düzmece anlaşmasını gündeme getirdi.

📅25 Kasım
Hâkimiyet-i Milliye de gündeme getirdi.

📅26-28 Kasım
Meclis, saltanatın aleyhinde.

View Tweet

📅10 Aralık 1921
📨Rumbold'dan Curzon'a zata mahsus muhtıra:

"Padişah, şimdiki durumda, hem gücünü hem saygınlığını yitirmiştir."

📘Salâhi R. Sonyel, "Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika", 1991, c. 2, s. 217

📅20 Mart 1922
✍️Fas Sömürge Genel Valisi Fransız Mareşal Lyautey'den Mustafa Kemal'e Berthe Georges-Gaulis vasıtasıyla cevabî mektup:

"Fransa ile İslam'ın özel menfaatlerine bu iki büyük kuvvetin birleşmesinden daha faydalı bir şey olamayacağı kanaatine varmış bulunuyorum."

📌İstitrad

Fas Uleması, Mustafa Kemal'in cumhuriyet kurmak emelini henüz 1920'de biliyordu.

View Tweet

📅21 Eylül 1919
📨Sivas'taki Heyet-i Temsiliye dönüşümlü reislerinden Mustafa Kemal, Elaziz Valisi Haydar'a (Vaner) telgraf gönderdi:

"İstanbul’dan Fransız Binbaşı Labot geldi. Paris Harput üzerinden hareket ediyor. Fransızlar lehimizedir."

📅9 Haziran 1922
🗣️Beyrut'taki Fransız Fevkalâde Komiseri General Gouraud'un siyasî temsilcisi Albay Mougin'den M. Kemal'in gazetesi "Hâkimiyet-i Milliye"ye beyanat:

"[Fransa devleti yarı resmî gazetesi] Le Temps, Türk davasını Türkler kadar savundu, savunuyor."

⚠️Büyük Taarruz'a Fransız Tescili

📅20 Temmuz 1922
M. Kemal'in başkumandanlık yetkisi süresiz kılındı.

🗣️Fransız Miralay Mougin'den M. Kemal'e: "Yunanlılar, Sevr hattına çekilebilir. Konferanstan önce veya konferans sırasında Yunanlılara saldırı değerli sonuçlar verebilir."

📌Hılâfet-saltanatın kaldırılmasında Fransız komplosu

"Padişah hazretlerinin huzurunda İslâmiyetin azgın düşmanlarından biri olan General Gouraud, Mustafa Kemal Paşa'yı 'Asi general' diye ifade etmiş olduğunu, huzurdan çıktığı ve bizlerle kahve içtiği zaman tekrar etti."

"Halbuki daha o vakit bile, İtalyanlardan sonra Fransızların dahi Mustafa Kemal ile teması ve anlaşmaları var idi.

Bununla birlikte; Suriye'yi dahi ele geçirmekle İslamiyetle olan ilişkileri artan Fransızlar hilafet makamı aleyhine bölge halkını kışkırtıyorlardı."

"Özellikle halife ve hilafet hakkındaki siyasetleri; lâkaidâne ve Cumhuriyet'i daha müsait görme emarelerini hâiz idi. Bunlara rağmen General Gouraud Suriye'ye geçerken Padişah efendimize saygısını ifade etmek hususunda manevi bir lüzum ve yarar görmüştür."

Gizli maddeleri bulunan 20 Ekim 1921 Franklin-Bouillon İtilafnamesiyle Fransızlar, Mustafa Kemal grubuna, güney cephesindeki tüm askerî malzemelerini hibe etmiştir.

Meşrutiyet (Hılâfet-Saltanat ve Bâb-ı Âlî) rejiminin ortadan kaldırılması hususunda da mutabakata varılmış olmalı.

Fas'taki Fransız Sömürge Valisi Mareşal Hubert Lyautey ile Mustafa Kemal arasında irtibat temin eden Berthe Georges-Gaulis,

"bir aralık tamamiyle Türk milliyetçiliğinin ve istiklâlinin, Türk dâvasının ve haklarının imanlı bir müdafii kesil"miştir.

📅Aralık 1920
🗣️Fas Müslümanlarından Gaulis'e:

"İstanbul'la birlikte, halifelik ve sultanlık İstanbul'da kalmak üzere, tam bir Türkiye isteriz. Yoksa, devamlı bir barış sağlanamaz ve barut tütmekte devam eder."

📘Fuat Pekin, "Atatürk ve Lyautey", 1956, s. 636

📅Aralık 1920
✍️Fransız casus Gaulis:

"Şimdilik Türk milliyetçiliğinin tuttuğu yol meşrudur. Bu hareket belirli sınırları geçmemeli, ne Voltaire'ce olmalı, ne de Turancılık peşinde koşmalıdır. Fetvalardan yüz çevirmemelidir. Yoksa başına felaket gelebilir."

"Anadolu'daki şefler bu tehdidi anlamışlardı. Ve eski kafalı din adamları ile olan kavgalarını, din meselelerindeki tereddütlerini gizlemek için bin bir sıkıntıya katlanıyorlardı."

📘Fuat Pekin, "Atatürk ve Lyautey", 1956, s. 637

Fransız casusun savunduğu Türk milliyetçiliği.

Fransız İstihbaratı, İslâmcı görünen Mustafa Kemal'in hakikatte İslâmiyet'e ve meşrutiyete karşı ihtilâlci bir kumandan olduğunu çok iyi biliyordu. Türkler üzerindeki ameliyatta Mustafa Kemal, Fransızlar için yüzyıllık bir fırsattı.

View Tweet

"Fransız hükûmeti zaman zaman, Türk milletinin içinde bulunduğu bu badireyi sezmiş, onun yardımına koşmuş, ama, İngiltere'nin baskısı ile de en müşkül anlarımızda davranışını değiştirmiş, hele Lozan konferansında büsbütün düşman kesilmişti."

📘Pekin, 1956, s. 637

Mustafa Kemal cuntasını destekleyip ve saltanatın kaldırılması ve Birinci Meclis'in feshi sonrasında Haçlı hüviyeti asliyesini ızhar ederek Lozan müzakerelerinde Türklere düşmanlık yapan Fransızların etkili komplosu.

View Tweet

🗣️Franklin-Bouillon'un tavsiyesiyle Lozan'a başmurahhas gönderilen İsmet'ten (İnönü) Gaulis'e:

"Biz Fransa'nın, kendisine en çok güvenebileceğimiz ve millî isteklerimizi benimseyecek, destekliyecek bir devlet olacağını umarken, onu, daima düşmanlarımızın safında görüyoruz."

📅Ocak 1923
📍Lozan müzakereleri

✍️Ankara'ya gidip M. Kemal'le görüştükten sonra Fas'a gidip Lyautey'e rapor veren Gaulis: "..beş yüz yıllık tarihi silen Türk formülünü getir"dim.

🗣️Sömürge Valisi Lyautey: "Ciddî mi? demek ki beş yüzyıllık tarihten yüz çevirmeyi düşünüyorlar."

📅27 Ocak 1923
✍️Kâzım Karabekir'in günlük kaydı:

"Franklin Bouillon Kemal Paşa’ya yazıyor ki: Son yardımı yaptık. Sulh muahedesinin Meclis’te kabulüne biz de yardım ettik. Kemal Paşa cevaben, murahhaslarımızın kabul edecekleri muahedenin Meclis’te kabulüne çalışacağım."

Mustafa İsmet ve murahhas heyetinin imzaladığı, Sevr'in tadil edilmiş şekli olan Lozan projesi;

Şark Meselesinin çözümüne ilişkin stratejik hususlarda "Müttefikler lehine" karar veriyordu.

Bu proje tasdik edilsin için Birinci Meclis feshedildi.

View Tweet

🗣️Lyautey, Gaulis'in mezkûr yüzyıllık formülünü tahlil ediyor:

"Türk formülünün başlıca kusuru, gerçek otoriteyi, halkın iradesini temsil ettiği iddia edilen bir parlâmentonun arkasında gizlemektir. ..bir tek adam her şeyi idare ediyor, peki bunu açıkça ilân etsin."

İslâm devletini ve müktesebatını tasfiye projesini Türkiye'de tatbik edecek tek-parti diktatörlüğünün tesisi ile Yunan'ın Anadolu'dan tard edilmesi mukayese edilirse;

Lyautey'e göre, Yunan'ın kovulması İslâm'ın tasfiyesine nazaran "ufak bir iş" mesabesinde kalacaktır.

📅18 Ekim 1922
📍Mudanya Konferansı
🗣️Franklin-Bouillon:

"Türk ordusu savaşı sürdürebilecek güçte iken ve [Müttefiklerle yeni bir] savaşa doğru itilirken, Başkumandan Mustafa Kemal Paşa'nın barışçılığı sayesinde bırakışma yapılabildi."

Yunan'ı İzmir'e çıkartan Üçler Konseyi üyesi Fransa'nın diğer taraftan Anadolu'daki Teşkilat-ı Milliye'ye destek vermesi politikası, şüpheden ziyade dış politikada emîn bir müttefik kazandığını zanneden Mustafa Kemal cuntasının diplomatik liyakatsizliğini ortaya koymaktadır.

🗣️M. Kemal:

"..Fransa ve İtalya'nın takip ettiği pek bitarafane tarzı hareket hayretimi celbetmekten hâli kalmıyor.

...Kapitülâsyonların konferansta bir çok içtimaları işgal etmiş olması sebebini bir türlü anlıyamıyoruz.

..Fransız heyeti murahhasasından ..intizar eylemezdik."

Lozan müzakerelerinde, kapitülasyonların kaldırılması için İslâm Hukuku'nun ilga edilmesi şart koşulmuştur.

Kapitülasyonlar servetimizi çalıyordu, Lozan'da ruhumuzu da sirkat ettiler.

"Dimyata pirince giderken evdeki bulgurdan olduk".

View Tweet

📅29 Ekim 1923
🗣️Mustafa Kemal:

"..Fransa'da pek büyük memnuniyetlerle malûm olacak şey, siyasetimizin, ananelerimizin, menafiimizin, bizi fikir ve temayül itibariyle bir Avrupa Türkiye'si, daha doğrusu Garbe teveccüh etmiş bir Türkiye arzu etmiye meylettirmesi olacaktır."

🗣️Erroll Gelardin:

"Atatürk Avrupalı'ydı. Türkiye'yi Avrupalaştırmak istedi. Onun için bugünkü vaziyete geldik. İntikam."

View Tweet

Fas'taki Fransız Sömürge Valisi Mareşal Lyautey,

"Atatürk'ün beyanatından ve icraatından sonra elbette hükmünü vermiş, hilâfetin lâğvı sebeplerini anlamış ve takdir etmiştir."

📘Fuat Pekin, "Atatürk ve Lyautey", 1956, s. 647

Mustafa Kemal, Şark Tiyatrosu'nda Hılâfete bağlılığıyla maruf Bursa halkını tehdit ettiği sırada, "Türk formülünün" mücidelerinden Berthe Gaulis de dinleyiciler arasında idi.

📙Mehmet Turgut Argun, "İstiklal Harbi ve Anadolu (1921-1923)", 2014, s. 163

View Tweet

📅31 Ağustos 1922, Büyük Taarruz'un 6'ncı günü

"Fransız gazetelerinden bazıları, Türk uçaklarının Fransız pilotlar tarafından kullanıldığını yazdılar, ancak Fransızların Atina Elçisi bu haberi yalanladı."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1996, c. 4, s. 614

Fransızlar, Türk-Yunan harbi sırasında el altından desteklediği Mustafa Kemal'in meşrutiyet rejimini ortadan kaldırıp tesis ettiği "cumhuriyet" diktatoryası idaresini müsbet karşılamaktadır.

View Tweet

📅3 Eylül 1922
✍️Almanya Komünist Fırkası'nın resmî gazetesi "Die Rote Fahne":

"Mustafa Kemal'in erkânıharbi arasında Fransız Sarrou başta olmak üzere, Türk ordusunda bir çok Fransız subay bulun"uyor.

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1996, c. 4, s. 627

📅4 Eylül 1922
✍️Almanya Komünist Fırkası'nın resmî gazetesi "Die Rote Fahne":

"Küçük Asya'da Fransız zaferi."

📕Zeki Sarıhan, "Kurtuluş Savaşı Günlüğü", 1996, c. 4, s. 631

📅5 Eylül 1922
📨Fas'taki Fransız Sömürge Valisi Mareşal Lyautey'dan TBMM Hükümeti'nin Paris mümessili Ahmet Ferit'e (Tek) telgraf:

"Büyük Zafer'den memnuniyet" duyuyoruz. "İslam ve Fransız çıkarları birbirine bağlı"dır ve "aynı hasımlar karşısında" bulunmaktadır.

❝..yeni cumhuriyetler arasında Fransız modelini, üniversellik başta olmak üzere tüm iddialarıyla beraber ve ideoloji olarak benimseyen, onun kopyasını inşa etmek isteyen en çarpıcı örnek Türkiye olacaktır.❞

📕Şükrü Hanioğlu, "Atatürk", 2023, s. 416

View Tweet

📅20 Eylül 1922
📌Mustafa Kemal ve bağımlı dış politika

✍️Franklin-Bouillon: Bendeniz "gelinceye ve bütün ihtimalleri gözden geçirinceye kadar hiç bir askerî harekete" girişmeyiniz "ve hatta hiç bir notayı kesin biçimde" cevaplamayınız.

✍️M. Kemal: Tamam. "Sizi bekliyorum."

⚠️Müttefikler ile Sovyet Rusya kıskacında TBMM dış politikasının eksen kayması hakkında

🗣️TBMM'nin İstanbul mümessili Hamid'den "Il Popolo d'Italia"ya beyanat:

Bolşeviklerle ittifak ettiğimiz şayiasını tekzib için Fransızlarla Franklin-Bouillion İtilafını (Ekim 1921) akdettik.

Kontrollü Büyük Taarruz neticesinde Yunan Anadolu'yu tahliye etmiş ve tarafsız bölgelerde Müttefikler ile Türk ordusu karşı karşıya kalmıştır.

Bu raddede Fransızlar, hem M. Kemal grubuna Zeytinburnu'ndan silah sevkiyatını hem Türk ordusunu durdurmuştur.

View Tweet

📅28 Eylül 1922
📨İzmir'deki Mustafa Kemal'den İstanbul'daki Müttefik İşgal Kuvvetleri Başkumandanı General Harington'a telgraf:

"Şimdi bulundukları yerde [bîtaraf mıntıka hududu haricinde] kalmaları ve hâdiselerin çıkmasına meydan verilmemesi için kıtalarımıza emirler verdim."

🗣️TBMM Biga mebusu Hafız Hamdi Bey'in 5 Mart 1923 tarihli beyanatı, bu hususta fevkalâde veciz ve çarpıcıdır:

[Mustafa Kemal,] "Müsallah" [silâhlı] "olduğumuz halde" [Türk ordusuna] "terki silah ettirmiştir."

View Tweet

Avrupa matbuatındaki bazı gazeteler Türk ordusunda vazife verilen Fransız, Alman ve sair ecnebî zabit ve kumandanlar sayesinde Büyük Taarruz'un başarıya ulaştığını ifade etmişlerdir.

📕Sabah, 1 Teşrîn-i evvel 1922, Numero 11802, "Ordumuzun Zaferi", s. 1

🗣️Haim Naum'dan Fransız gazetesi "Le Matin"e beyanat:

"Birkaç gün evvel, Büyük Millet Meclisi binası önünde tezahürat icra olunurken, vatandaşlarımızdan biri otomobiliyle oradan geçdi. Otomobilde biri Türk, diğeri Fransız, iki bayrak vardı. Derhal büyük bir alkış tufanı koptu."

📅28 Eylül 1922
👥Franklin-Bouillion, İzmir'e muvasalat etti ve Mustafa Kemal'le görüştü. Franklin-Bouillion, Mustafa İsmet'in (İnönü) murahhas olmasını istedi.

📅29 Eylül
📨Mustafa Kemal, Müttefiklere nota verdi. Mudanya konferansına İsmet'in tayin edildiğini bildirdi.

📅29 Eylül 1922
İzmir'deki Franklin-Bouillion'dan Paris'teki Fransız Başvekil ve Hariciye Nâzırı Poincaré'ye telgraf:

"Mustafa Kemal ile dört saatlik bir gö­rüşme yaptım. Durumu güç, askerini zor zapt ediyor."

📅1 Ekim 1922
📨İngiltere'nin Akdeniz Donanması Başkumandanlığından Bahriye Nezâretine telgraf:

"Franklin-Bouillon'dan mesaj: (a) Türk askerinin durdurulmasını sağladım."

📕Bilâl N. Şimşir, "İngiliz Belgelerinde Atatürk", 2000, c. 4, s. CXLVIII

📅5 Ekim 1922
📨Mustafa Kemal'den Mudanya murahhası Mustafa İsmet'e telgraf:

"Şarkî Trakya'nın Fransızlar tarafından işgali de mevzuubahs olamaz. Ancak şarkî Trakya ile Yunan ordusu arasında garbî Trakya'nın veya bir kısmının Fransızlar tarafından işgali mucibi emniyet olur."

📌İstitrad

Mustafa Kemal, yaklaşık 2 sene evvel Temmuz 1920'de, "Yunan işgaline karşı İngilizlerden ve Fransızlardan yardım istemenin" harb sırasında işlenmiş bir ihanet olduğunu ilân etmişti.

View Tweet

📅18 Kasım 1922
🗣️Lozan'daki TBMM Heyeti 2'nci murahhası Rıza Nur'dan Fransız "Petit Parisien" gazetesine beyanat:

"Çağdaş bir millet olmaya karar verdik. Kilise ile devlet işlerini birbirinden ayıran Fransa'yı örnek aldık. Halife, yalnızca manevî bir hükümdardır."

📅18 Kasım 1922
🗣️İstanbul'daki TBMM ve Başkumandanlık mümessili Refet'ten "Le Temps"e:

Bolşevizmi benimsemiyoruz. Batı'nın ekonomik sistemini Türkiye'de uygulayacağız. Fransız kültürüne çok şey borçluyuz. ..Müttefik kuvvetleriyle uzlaşan bir ara yönetim uygulamaya çalışıyoruz.

📅Temmuz 1922

Gazetesi Hâkimiyet-i Milliye'ye beyanat veren Mustafa Kemal'e göre "1919'da başlayan Türk kıyamı, 1789 Fransız İhtilâl-i Kebîrinin 130 sene sonra farklı bir coğrafyada yaşanacak tekrarı" idi.

📕Şükrü Hanioğlu, "Atatürk", 2023, s. 305

Mustafa Kemal, "kuzenleri olan Fransız radikalleri gibi, cumhuriyet idealine tam bir tapınç hissiyle bağlıydı."

📗Alexandre Jevakhoff, "Kemal Atatürk", 1999, s. 324; Aktaran: Jean-François Solnon, "Sarık ve İstanbulin", 2013, s. 527

📅15 Kasım 1922 (Sulh Konferansına 5 gün kala)
🗣️TBMM Lozan Başmurahhası, Hariciye Vekili Mustafa İsmet'ten (İnönü) Paris matbuatına:

"Türk milletinin [Kemalistlerin] demokratik bir kuruluşa ulaşabilmek için verdiği savaşa dikkat edilmeli. ..Türkiye'de yasalar laikleştirildi."

9'uncu Ordu Kıtaatı Müfettişi Mustafa Kemal'in 25 Mayıs-12 Haziran 1919 tarihleri arasında karargâh kurduğu Havza kasabası, Fransız işgali altındaydı.

📚Utkan Kocatürk, "Kaynakçalı Atatürk Günlüğü", tarihsiz, s. 83, 87; Ali Fuat Cebesoy, "Millî Mücadele Hâtıraları", 1953, s. 70

📅12 Ağustos 1919
✍️Fransa devleti yarı resmî gazetesi "Le Temps":

Mustafa Kemal Paşa cumhuriyet ilân edecektir.

📕Selâhattin Tansel, "Mondros'tan Mudanya'ya Kadar", 1978, c. 2, s. 88, dipnot 96

📅20 Ağustos 1919

Mustafa Kemal, Sivas Valisi Reşid'e telgraf göndererek İstanbul'daki işgalci Fransız Fevkalâde Komiserliğinin Anadolu'da cumhuriyet idaresi kurulmasını desteklediklerini zımnen belirtti.

📅22 Eylül 1919
✍️Sivas'taki Mustafa Kemal, Kastamonu'daki millîciler Osman'a ve Ferid'e yazdı:

"..Fransız[lar] ..harekâtı milliyemize tamamen taraftar.. her türlü arzularımızın.. maalmemnuniye tatbikına amade.. [F]ransızlarla olan işbu münasebatın gayet mahrem tutulması.."

📅Kasım 1921
✍️Sovyet Rusya Hariciye Komiseri Çiçerin:

"Türkiye milliyetçi bir küçük-burjuva devrimi sürecinden geç"iyor. 20 Ekim 1921 antlaşmasıyla "Fransa aslında Türkiye'ye 'olta attı' ve Türkiye'de yemi yutacak ve milletine ihanet edecek yerli bir komprador sınıfı ara"makta.

📅4 Aralık 1919
📍Kayseri
🗣️Fransa'nın sabık Beyrut Fevkalâde Komiseri Picot'tan Ali Fuad'a (Cebesoy)

"Fransız milletinin siyaseti Mösyö Briand'ın siyaseti gibi Orta Şarkta Türk ekseriyetinin bulunduğu bir kıtada kuvvetli ve müstakil bir Türkiye devletinin teessüs edebilmesidir"

📅24 Şubat 1919
📨İzmir'deki Fransız Konsolos Laporte'den İstanbul'daki Fransız Fevkalâde Komiserliğine mektub:

"İzmir'i de içine alan bir Türk Anadolu'su" arzulamaktayım. İzmir Yunan'a verilmemelidir.

📕Fatih Selçuk, "Dengeler Değişirken", 2022, s. 135, dipnot 298

📅5 Mayıs 1919
Eskişehir'den İstanbul'daki Fransız Fevkalâde Komiseri Defrance'ye istihbarat: "Her yerde silâh var, ayaklanma beklenmelidir."

📅6 Mayıs
İngiliz Başvekil George, ABD cumhurbaşkanı Wilson ve Fransız Başvekil Clemanceau Yunan'ın İzmir'e çıkartılmasına karar verdi.

📅Aralık 1919(?)
🗣️Fransız Başvekil Clemenceau'dan Mustafa Kemal'le irtibatlı Jön Türk Ahmed Rıza'ya:

"Türkiye'de yönetimi ellerinde bulunduranlar, Türkiye'yi savaşa sürükliyenleri cezalandırmanın ve modern ihtiyaçlara uygun bir yönetim kurmanın lüzumunu takdir edemedi"ler.

Fransız Başvekil Clemenceau, Yunan'ı İzmir'e çıkartan Üçler Konseyinde idi.

Fakat diğer taraftan karargâhını İstanbul'a kurmuş bulunan Fransız işgal kuvvetleri başkumandanı d'Esperey, Bâb-ı Âlî Hariciye Nezâretine bağlı millîci kumandanlara "Yunan'ı denize dökünüz" diyordu.

Fransızlar, Harekât-ı Milliye içerisinde bir hücre olan Mustafa Kemal cuntasına istihbarat, silâh, mühimmat, diplomatik destek vermiştir. Devlet reisine dönüşen Mustafa Kemal idare şeklini Garbî umdelere göre tanzim ve de Umumî Harb sorumlusu İttihadçıları tasfiye etmiştir.

📌İlginç not

"1912'de Mustafa Kemal, [Pierre] Loti ile görüşmüştür."

📗Ali Engin Oba, "Diplomasi ve Tarih", 2021, s. 170

Tafsilat yok.

📌İstitrad

Mustafa Kemal'in dedesi, 1876 Selânik Vak'ası ve İngiliz zırhlısıyla Selânik limanına gelmiş Fransız bahriye subayı Louis Marie Julien Viaud nâm-ı diğer Pierre Loti.

View Tweet

Beyrut'taki fevkalâde komiserlik vazifesi tamamlanan ve Paris'e dönmekte olan Picot, Aralık 1919 bidayetinde Mustafa Kemal grubuyla gizli görüşmeler gerçekleştirmiş ve millîciler Arab milletinin millî devlet kurmasına taraftar olduğunu bildirmişlerdir.

View Tweet

Müttefik fevkalâde komiserleri Sevr'i tasdik için Bâb-ı Âlî'nin Kemalist cuntayla görüşmesini istemiş fakat Sadrazam Ferid Paşa bu projeye muvafakat etmemiş; bunun üzerine Fransız Fevkalâde Komiseri Defrance, Ferid Paşa'nın "vazifesinden uzaklaştırılmasını elzem addet"miştir.

📅Ağustos 1920

Fransız-Ermeni kuvvetlerin kuşatması altındaki Anteb Kuvâ-yı Milliyesi, "Mustafa Kemal Paşa'dan ve Antep mebuslarından, acele asker gönderilmesi"ni istedi "fakat bunun mümkün olamıyacağı ve mahallî kuvvetlerle düşmana karşı durulması gerekeceği cevabı"nı aldı.

📅Aralık 1920

Mustafa Kemal tarafından yalnız bırakılan Anteb Kuvâ-yı Milliyesi, Suriye'deki Arab Millî Teşkilâtı'yla temas kurmuştur. Mezkûr Arab liderler, Suriye şimalinde cephe açarak Anteb'i muhasara etmekte olan Fransız birliklerinin mühim bir kısmını üzerine çekmiştir.

"Temmuz 1923'te imzalan Lozan Antlaşması'nı takip eden aylarda Mustafa Kemal Paşa ve etrafındaki kadro Cumhuriyet'i ilan ederek çok geçmeden Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'ni (1870-1940) model alan bir rejim tesis etmeyi tercih edecekti."

📗Adak & Lamprou, 2022, s. 287

📅30 Ekim 1923
📨Ankara'daki Fransız mümessil Muogin'den Fransız Hariciye Nezâretine:

Mustafa Kemal, "Fransa'nın Cumhuriyet ideali dünya üzerindeki bütün cumhuriyetlere rehberlik ettiğini ve Türkiye'nin bunun farkında olduğunu" belirtti.

📗Adak & Lamprau, 2022, s. 297

Fransız Radikal Fırka lideri Edouard "Herriot'ya göre daha 1920'de TBMM'nin açılmasıyla ve 1922'de Saltanatın ilgasıyla başlayan inkılâp eski Fransız İhtilâli'ni ve yakın zamanda gerçekleşen Bolşevik Devrimlerini takip ediyordu."

📗Adak & Lamprau, 2022, s. 298

Edouard Herriot'a göre "Fransız Cumhuriyeti bu şarklı demokrasiyi kendi meşru çocuğu olarak bağrına basmalıydı."

📗Adak & Lamprau, 2022, s. 299

1919-1922 devresinde Mustafa Kemal cuntasını destekleyecek Fransız devletinin Hariciye Nezâreti (Quai d'Orsay);

Cihan Harbi hengâmındayken ABD'ye gönderdiği Yahudi heyetiyle Amerikan siyonistlerine Filistin'i vadetmiştir.

📕Jonathan Schneer, "Balfour Deklarasyonu", 2012, s. 176

📅Kasım 1919
✍️Hamdi Paşa'dan Padişah'a:

"Fransız'lar, bu ülkede Alman siyaseti izleyerek, İttihat ve Terakki Cemiyeti’yle birleşip Türk’leri kendi etkileri altına almayı diledikleri için, buradaki Fransız yetkililer, sözde Ulusal Akım komedimizi ayrım yapmadan destekliyorlar.."

📅5 Ağustos 1921
📍Altıntaş bozgunu sonrası
✍️General Harington'un raporu:

Ankara'daki TBMM "20 Temmuz 1921'den başlamak üzere, Kayseri'ye taşınıyordu. Mustafa Kemal, Karadeniz'den uzaklığı ve Fransız'lara yakınlığı nedeniyle, Kayseri'yi Sivas'a yeğ tutmuştur."

Fransız askerî istihbaratçı Miralay Louis Mougin, "henüz İstanbul'da, Osmanlı Harbiye Nezareti'nde görevli bulunurken tanıştığı İsmet İnönü'ye, özellikle yakındı."

📘Paul Dumont, "Fransız Devlet Arşivlerinde İsmet İnönü", 1991, s. 7

"Mougin evrakı.. -örneğin, Aralık 1921'de, Akşehir'de, Franklin Bouillon ile Mustafa Kemal arasında yapılan müzakerelerin dosyası- şimdiye kadar hiçbir yerde yayımlanmamış bilgiler içermektedir."

📘Dumont, 1991, s. 7

📅13 Eylül 1922
✍️İngiliz İstihbaratı:

Viyana'daki sabık başsefir Hüseyin Hüsnü Paşa'dan ve Fransız Fevkalâde Komiserliği yetkilisinden edinilen bilgiye göre;

Mustafa Kemal yönetimi, Büyük Taarruz için "Fransız'ların görüşü"nü sormuş, izin almıştır.

View Tweet

Fransızlar, bir taraftan M.Kemal'e saldırı plânı ve onayı verirken diğer taraftan da Yunan ordusunun imhasını engelliyordu.

Başka bir deyişle "Büyük Taarruz" namıyla destanlaştırılan askerî harekât, aslında "Kontrollü Büyük Taarruz" oluyordu.

View Tweet

📅27 Şubat 1924
🗣️Halk Fırkası Saruhan mebusu Vasıf (Çınar): "Fransız Cumhuriyeti’nin içerisinde Burbon hanedan-ı kraliyesinin Fransa’da oturamayacağına dair bir kanun vardır."

📅3 Mart 1924
✍️Halk Fırkası kanun çıkardı: Osmanoğlu Hanedanı Türkiye'de edebiyen ikamet edemezler.

📅Eylül-Ekim 1920

"Siyasi açıdan İngilizlerin adamı olarak gördükleri [Sadrazam Damad Ferid] Paşa'ya hiçbir zaman gerçek anlamda itibar etmeyen Fransız Yüksek Komiserliği, onu Türkiye'nin bütünlüğünün önündeki tek engel olarak gösteren bir kampanya başlattı."

Daha sarih bir ifadeyle, evvela Yunan'ı İzmir'e çıkartan sonra da M. Kemal'i el altından destekleyen Fransızlar, 11 Ekim 1920'de de M. Kemal'in en mühim bir muhalifini siyaset sahnesinden sildi. İstanbul matbuatındaki Kemalist gazetelerin Fransızlarca fonlananları kampanyadaydı.

"Fransızlar gönülsüz de olsa [millîcilere savaş malzemesi sevkeden] Harbiye Nezareti'nin [16 Mart 1920] işgaline onay vermişler, fakat İtalyanlar ile ağız birliği etmişçesine bu uygulamanın sadece İngiliz önerisi olduğu yolundaki propagandalarını Türkler arasında yay"mışlardır.

Fransızlar "Yunan gemilerine arama izni vermeyi redded"iyor, "İstanbul’daki depolarda tutulan teslim alınmış savaş malzemelerinin Anadolu’ya gönderilmek üzere Kemalist ajanlar tarafından çalınması karşısında hoşgörülü bir tavır sergil"iyor.

📕Satan, 2011, s. 84

Gotthard Jaeschke;

Paris Sulh Konferansında Fransız müsteşar Berthelot'un Ayasofya Camii'ni müzeye dönüştürücü teklifi/projesi ile

M. Kemal yönetiminin 24 Kasım 1934'te Ayasofya'yı müzeleştirmesi arasında anlamlı bir ilişki kuruyor.

Fransızlar M. Kemal'i bedavaya desteklemedi.

Yunanistan'ı Cihan Harbi'ne katmaya çalışan "Fransız Hükümeti ta başından beri Venizelos'un Krala karşı olan mücadelesini desteklemiş, maddi ve manevi her türlü yardımı esirgememiştir."

📘Alexander Pallis, "Yunanlıların Anadolu Macerası", 1997, s. 69

View Tweet

Fransızlar, Yunanistan'a tatbik ettikleri tarifenin bir benzerini de Türkiye'ye uygulamışlardır denilebilir.

Fransızlar, Yunan menfaatını Cihan Harbine tarafsızlıkta belirleyen Kral Konstantin'e karşı harbcı Venizelos'u desteklemişti.

Yunan matbuatındaki Fransız beslemesi gazeteler, Kral Konstantin'in Alman Kayser Wilhelm'le akrabalığını harbcı yalan propagandaya malzeme yapmışlardı.

Benzer şemayı Türkiye'de de görmekteyiz.

M. Kemal de Havza'da, Sivas'da, Ankara'da Fransız irtibat subaylarıyla meşveretle askerî cuntasını taazzuv ve tekemmül ettirmiştir.

Fransızlar, M. Kemal'in gazetecisi Yunus Nadi'ye parayla yazı yazdırmışlardır.

View Tweet

"Yunan askeri ve sivil makamları, Türkler'e açıkça sempati gösteren Yunanlılar'ın yapmak istediği hemen her şeye karşı çıkan Fransız ajanlarının engellemelerinden devamlı olarak şikâyet etmişti."

📘Alexander Anastasius Pallis, "Yunanlıların Anadolu Macerası", 1997, s. 69

📅Ekim 1919

Fransızlar Mustafa Kemal cuntasına müteveccih. Matbuatı finanse ederek Harekât-ı Milliyeyi terviç ediyor. Aynı zamanda bir başka büyük devlet tarafından desteklenip desteklenmediğini soruşturuyor.

Yunan Başvekil Venizelos'un Paris'teki Yunan murahhas heyeti askerî müşaviri Miralay Raktivan'a gönderdiği 15 Mart 1920 tarihli mektuba nazaran

Fransızlar, Mustafa Kemal cuntasını olduğundan daha güçlü gösteriyordu.

📘Pallis, 1997, s. 73

"Osmanlı İmparatorluğu Düyunu Umumiyesinin %60'ı Fransızların elinde olup, Türkiye'deki yabancı yatırımların %54'ü Fransızlara aitti."

📘Pallis, 1997, s. 76, dipnot 90

View Tweet

📌Kıyas

Ekim 1915'de Selânik'e çıkan Müttefik orduları kumandanı Fransız General Sarrail'in "koruyucu kanadı altında"ki Yunan askerî cunta 1916 Ağustosu'nda "Selanik'te Ulusal Savunma [Müdafaa-yı Milliye] diye adlandırdıkları Venizeloscu devrim hareketini başlattılar"dı.

📌Venizelist ile Kemalist metod müşabeheti

Cumhuriyetçi harbcı Venizelos, Selânik'te kurduğu ihtilâl hükümetini açıkça "cumhuriyet" namıyla değil, "geçici hükümet" suretinde tesis etmişti. Cumhuriyetçi harbcı Mustafa Kemal de TBMM için mecburen "hükümet-i muvakkate" diyecektir.

📅Ekim 1921

Yunan Başvekil Gunaris ve Hariciye Nâzırı Baltazis, Paris'de Fransız Başvekil Briand'la mülakat ettiler. Yunan nazırlar "Kemalistlere silah ve malzeme taşıyan Fransız gemilerini araştırma hakkı verilmesi"ni istediler; reddedildi.

📘Smith, "Yunan Düşü", 2002, s. 344

📅26 Ekim 1921

"Mustafa Kemal Paşa bir tebligatında Türkiye ve Fransa arasında tesis edilen münasebet ve dostluğa herkesin hürmet etmesini, bu dostluğa karşı olumsuz tavır takınanların vatan haini olarak mahkum olacaklarını belirtmiştir."

Büyük Taarruz arifesinde TBMM Hükümeti Garb Cephesi Kumandanlığının tayyare kuvveti, "Fransız uçaklarından oluşan filolarıyla havaya egemen durumdaydı."

📘Michael Llewellyn Smith, "Yunan Düşü", 2002, s. 407

📌İlginç

📅8 Eylül 1922, tahliye günü

"Ernest Renan ve Waldeck Rousseau adlı Fransız savaş gemilerinden yükselen Yunan milli marşı, Dionysos Solomos'un özgürlük ilahisi kıyılardan işitiliyor."

Yunan Fevkalâde Komiseri Stergiadis, İzmir'i terketti. Fransa'ya iltica edecek.

📅5 Kasım 1921
✍️İngiliz "New Statesman" mecmuası:

"Milliyetçi Dışişleri Bakanı [Yusuf Kemal Tengirşenk] Fransa'ya gizli bir mektup vererek ekonomik ayrıcalıklar tanındı."

📘Ergün Aybars, "Millî Mücadele'de İngiliz Basını-II", 1990, s. 56

📅9 Şubat 1919
✍️İttihadçı Yunus Nadi'nin gazetesi "Yeni Gün":

Beyoğlu'ndaki Fransız Sefarethanesine karargâh kuran Fransız İşgal Kuvvetleri Başkumandanı Franchet d'Esperey;

"hükümet-i Osmaniye namına Mustafa Kemal ve Hilmi paşaları kabul etmiş ve kendilerile görüşmüşdür."

Şubat 1919'da, Osmanlı Devleti ordusunda "Mustafa Kemal" isimli tek bir paşa bulunuyordu. Günümüzde "Atatürk" soyadıyla biliniyor.

Bu vakaya, Kemalist tarih yazımında yer verilmez.

📕Ayşe Hür, "Milli Mücadele'nin Öteki Tarihi", 2019, s. 33

1922 İlkbaharında Fransa Askeri Temsilcisi Albay Mougin'in Ankara'ya gelmesiyle, hükûmette Sovyet karşıtı ve Batı yanlısı bir hava esmeye başlamıştır.

📕Erden Akbulut & Mete Tunçay, Türkiye Halk İştirakiyun Fırkası (1920-1923), 2007, s. 224, dipnot 224

📅15 Haziran 1921
📨Atina'daki İngiliz Askerî Ataşe Miralay Hoare Nairne, Harbiye Nezâretine mahrem muhtıra gönderdi. Muhtıradaki bilgilere nazaran;

Fransa, Yunanistan'a tayyareler satmıştır. Yunan pek randıman alamasa da Fransız menşeli tayyareler Anadolu semalarında TBMM Hükümeti aleyhine istihbarat toplamaktadır.

Fransa, Yunanistan'a 5.000.000 mermi satmıştır; sevkiyatı yapılmaktadır.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 117

📌Diğer bir deyişle Fransa, hem Yunan Hükümetine hem TBMM Hükümetine silâh, mühimmat, askerî levazımat satmaktaydı.

Hem Yunanistan'a Hem TBMM Hükümetine Silâh-Mühimmat Satan Fransa

📅22 Kasım 1921
✍️Britanya Harbiye Nezâreti Hariciye Nezâretine muhtıra gönderdi.

Secret Intelligence Servicesin 1 Ekim-15 Kasım 1921 zarfındaki istihbaratına nazaran;

17 Eylül günü bir Fransız, Türklere 100.000 Alman Mauser tüfeği satmayı teklif etmişti. 14 Ekim günü bu konuda bir anlaşmaya varılmıştı. 15 Kasım günü 100.000 Mauser tüfeğinin, süngüleri ve tüfek başına 1.000 mermiyle birlikte, Anadolu'ya teslim edildiği sanılıyordu. 20 Eylül günü Gabriel de Lesta adında bir başka Fransız, Anadolu'ya 30.000 tüfek satmak için bir sözleşme imzalamıştı. Bu silahlar da 15 Aralıkta Anadolu'ya teslim edilmiş olacaktı. Paris'teki bir başka Fransız ajanı Türklere 35.000 İngiliz tüfeği satmayı teklif etmişti. Bu konuda sözleşme imzalanıp imzalanmadığı henüz öğrenilememişti. 5 Kasım günü İstanbul'daki bazı ajanlar, Ankara'ya 7.7 cinlik 350 ton top mermisi sarmayı teklif etmişlerdi. Tüfek ve mermiden başka çeşitli araç gereçler de satın alınıyordu. 9 ile 19 Ekim günleri arasında İstanbul'dan Anadolu'ya 1.048 subay gönderilmişti.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 233

Fransa, Yunan'ı İzmir'e çıkartan Üçler Konseyi (ABD, Britanya, Fransa) üyesiydi.

📅24 Mart 1922
✍️Fransız yarı resmî Le Temps gazetesi, Fransa'nın ikiyüzlü politikasını tebriye etmeye çalışıyor:

Yunan ordusu, İngiltere Hükümetinin iradesiyle İzmir'e çıktı... Kıtanın içlerine doğru, Sevr Antlaşması'nı uygulatmak isteyen İngiltere Hükümetinin tasvibiyle ilerledi. (Yunan ordusu) İngiltere isterse Anadolu'yu boşaltacaktır. Şu halde Türklerle savaşta olan İngiltere'dir.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 277

📌Dipnot: Denilebilir ki propaganda savaşlarında Fransa ve Sovyet Rusya, Yunanistan'ın ardındaki yegâne gücün Britanya olduğunu işaaya çalışmışlardır. Kısmen doğru ekseriya çarpıtmadır. Örneğin Fransa, Yunan-TBMM Hükümeti savaşında iki tarafa da silâh-mühimmat askerî teçhizat satmıştır. Sovyet Rusya, TBMM Hükümetinin Müttefik yörüngesine girmeye başladığı 1922 senesinde Yunanistan'daki komünist ricalle temas kurup TBMM Hükümeti aleyhine ittifak aramıştır.

İlginçtir, Paris'deki 22-26 Mart 1922 hariciye nâzırları konferansında bizzat bulunup ateşkes müşterek kararında imzası bulunan Fransız Başvekil ve Hariciye Nâzırı Poincaré, diğer taraftan TBMM Hariciye Vekili Yusuf Kemal'e (Tengirşenk) mütareke teklifinin kabul edilmemesini hafiyyen tembihlemiştir.

📕Selâhattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, 1974, c. 4, s. 131

📅30 Ağustos 1922

Yunan Genelkurmay Başkanı, Fransızlarla İtalyanların Kemalistlere yardım ettiklerini beyan ediyor.

Fransa Hükümeti, Fransız makamlarının Kemalistlere yardım etmediklerini derhal tekzib ediyor.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 357

Tashih: "yardım ettiklerini tekzib ediyor".

📅13 Eylül 1922

İngiliz Gizli İstihbarat Teşkilâtının 864 numaralı muhtırasında belirtildiğine göre Başkumandan Mustafa Kemal, hiç vakit geçirmeden Yunanlı'lara saldırmak için Ankara'daki Sovyet diplomatı Aralov ve Fransız temsilcisi Albay Mougin tarafından sürekli olarak kışkırtılmıştı.

Ayrıca, sabık Viyana Başsefiri Hüseyin Hüsnü Paşa'dan ve Fransız Fevkalâde Komiserliğindeki İngiliz ajanından edinilen bilgilere göre; Mustafa Kemal yönetimi, Kontrollü Büyük Taarruz için Fransız'ların görüşünü sormuş, izin almıştır.

📘Foreign Office, 371/7981/E 9674; Aktaran: Salâhi R. Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri, 1995, s. 266-267.

Edirne dahil Doğu Trakya tavizi karşılığında TBMM Hükümeti ordusunun Trakya'ya çıkmasını engelleyen Fransa, Lozan müzakerelerinin kapitülasyonlar meselesinde işi yokuşa sürmüş TBMM Hükümetine müşkilat çıkartmıştır.

📅12 Şubat 1923
🗣️İzmir Bornova'da bulunan Mustafa Kemal, nezdine gelen İngiliz Başkonsolos Vekili Urquart'a dedi ki:

Sulhun gecikmesine müteessirim fakat sulh Türkiye'nin istiklâl-i tammesini temin etmelidir. Sulha mani olan Fransa'dır. Kapitülasyonlar katiyen kabul edilmeyecektir.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 475

Lozan'daki Türk heyeti, Fransız heyetinin çetin direnişi ile karşılaşmıştı. Özellikle kapitülasyonlar ve Osmanlı borçları konusunda Fransa Nuh diyor, peygamber demiyordu. Mudanya Mütarekesi öncesinde, Meriç sınırının tanınması konusunda Türkiye'ye dostluk göstermiş olan Fransa, Lozan'da Türkiye'nin karşısına dikilmişti. Bu Türk-Fransız gerginliği İngiliz belgelerine de yansıyordu.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 479

Lozan'da çetin müzakereler devam ederken, Fransa Başbakanı Poincaré, 27 Ocak 1923 günü Gazi Mustafa Kemal Paşa'ya bir telgraf göndermişti. İngiliz Yüksek Komiseri bu telgrafı hemen Henderson'a okumuş. Henderson, Curzon'a haber veriyor:

"Fransa Başbakanının mesajı İzmir'de Mustafa Kemal'e, Ankara'da Rauf Bey'e sunulmuş. Rauf Bey bundan hoşnut kalmamış, Fransa'nın Lozan'daki tutumunu eleştirmiş. Türkiye'nin Karaağaç'tan, Musul'dan vazgeçemeyeceğini ve adli kapitülasyonları kabul edemeyeceğini belirtmiştir."

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 479

📅16 Şubat 1923
✍️İngiliz Gizli İstihbarat Teşkilâtı 1083 numaralı muhtıra kaleme aldı:

[Lozan'da devam eden] barış görüşmeleri konusunda Türkler, Rusya'nın açılımlarını kuşkuyla karşılamış, Bulgarlarla anlaşmaya varamamışlar, Fransa'nın tutumundan da düş kırıklığına uğramışlardır. Anadolu basını, açıkça, "düşmanımız yalnız İngiltere değilmiş meğer, Fransa da bizim düşmanımız imiş meğer. Mali sorunlarda ve kapitülasyonlar konusunda Fransa, uzlaşmaz bir tutum izlemekte ve alçakça bir nankörlük sergilemektedir" diyordu.

📕Bilâl N. Şimşir, İngiliz Belgeleriyle Sakarya'dan İzmir'e, 2016, s. 480-481

📌Dipnot: Alıntıdaki vurgulu ifade tarafımızca kalın (bold) hale getirilmiştir.

İlginç

Yunan'ı İzmir'e çıkartan (15 Mayıs 1919) Üçler Konseyi üyesi Fransa'nın İstanbul'daki birkaç işgal subayı, 19 Mayıs'da İstanbul Fatih'de İttihadçılarca tertiplenmiş mitingde [ki İttihadçı Halide Edip (Adıvar) çok şiddetli bir konuşma yapmıştı] teşvik edici sözlerde bulunmuşlardır.

📕Harold Armstrong, Türkiye Nasıl Doğdu, 2011, s. 55

Diğer bir deyişle, Anadolu'da millî bir devlet kurulması için iki milletin cephaneliklerindeki fitiller ateşlenmişlerdi.

Fransa ve İttihadçı Harekat-ı Milliye İlişkisi

📅24 Ocak 1919
✍️Fransız yarı resmî Le Temps gazetesi: İttihad ve Terakki Cemiyeti’nin bir çok üyesi, yoldaşlarını sağlamlaştırmak ve sonunda komiteler örgütlemek için vilayetlere gidiyor.

📅5 Şubat 1919
✍️Fransız yarı resmî Le Temps gazetesi: İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin örgütü, Jön Türklerin terhis edilen askerlerin silahlarının alınmadığı ve geniş bir çeteler sisteminin gizlice örgütlenmekte olduğu Küçük Asya’da faaliyetini sürdürüyor.

📙Erik Jan Zürcher, Milli Mücadelede İttihatçılık, 1987, s. 159.

📅24 Şubat 1919
✍️İzmir'deki Fransız Konsolos Laporte'den İstanbul'daki Fransız Fevkalâde Komiserliğine mektub: İzmir'i de içine alan bir Türk Anadolu'su arzulamaktayım. İzmir Yunan'a verilmemelidir.

📕Fatih Selçuk, Dengeler Değişirken, 2022, s. 135, dipnot 298.

Anadolu'da Fransız Cumhuriyeti

📅12 Ağustos 1919: Fransız yarı resmî Le Temps gazetesi: Mustafa Kemal Paşa Anadolu'da cumhuriyet ilân edecektir.

📕Selâhattin Tansel, Mondros'tan Mudanya'ya Kadar, 1978, c. 2, s. 88, dipnot 96.

***

📅15 Ağustos 1919: İngiliz irtibat subayı Yüzbaşı E. C. Hole, İstanbul’daki İngiliz Fevkalâde Komiserliğine muhtıra gönderdi. Ulusal Akımın başlangıcından beri, Fransızların, Türk Ulusçuları’yla bir anlaşmaya varmayı diledikleri gözden kaçmıyor. Rakipleri olan İngiliz’lere karşı tek dayanak olarak Türk Ulusal Akımı’nı görüyor; bu Akım’ın önderleriyle bir anlaşmaya varmaya çalışıyorlar.

📘Salâhi R. Sonyel, Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri, 1995, s. 31-57.

***

📅18 Ağustos 1919: 1⃣ Yanlarında Cizvit papazları olduğu halde bazı Fransız subayları Sivas'a geldiler. 2⃣ Fransız yarı resmî Le Temps gazetesi: Fransa’ya kalsaydı, d’Esperey Eylül 1918 sonunda İstanbul’u işgal edecekti, fakat henüz bilinmeyen nedenlerle bunu yapmadı ve bırakışma Fransa’ya danışılmadan İngiltere ile akdedildi. Osmanlı heyeti Fransa sayesinde Paris Sulh Konferansına katılabildi fakat “asgariyi elde etmek için azamiyi istediği için” geri gönderildi. Bâb-ı Âlî murahhas heyetinin iade edilen Fransızca mektubu ise besbelli “yalnızca bir çeviri” idi.

📚Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, 1994, c. 2, s. 53; Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 1, s. 418.

***

📅19 Ağustos 1919: 1⃣ Fransız Jandarma Binbaşısı Brunot, İ'tilâf Devletleri aleyhinde bulunmazsa kongre'nin Sivas'da toplanmasında bir sakınca olmayacağını, hatta Mustafa Kemal hakkındaki tutuklama kararını kaldırtabileceğini Sivas Valisi Reşid Paşa’ya bildirdi. 2⃣ Fransız yarı resmî Le Temps gazetesinin haberi: Türkler, liderlere, silahlara ve dağlara ve savaş halinde yaşama geleneğine sahiptirler. Yurtları parçalanırsa çarpışırlar. Bunun sorumlusu İngiltere'dir.

📚Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, 1934, c. 2, s. 55-56; Selâhattin Tansel, Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, 1978, c. 2, s. 89; Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü, 1994, c. 2, s. 57.

***

📅20 Ağustos 1919: Mustafa Kemal, Sivas Valisi Reşid’e saat 13:00’da telgraf göndererek İstanbul'daki işgalci Fransız Fevkalâde Komiserliğinin Anadolu'da cumhuriyet idaresi kurulmasını desteklediklerini zımnen belirtti: [..] İstanbulda bulunan salâhiyettar Fransız ricali siyasiyesinin de âcizlerine gönderdikleri haberler, Anadoluda millet tarafından vukubulmakta olan teşebbüsatın pek muhik ve meşru olduğu ve milletimizin mutalebatı kendilerine sarih olarak iblâğ edildiği takdirde hüsnü kabul ve tatbikını deruhde edeceklerine dair şimdiden tahrirî teminat vermeğe hazır oldukları merkezindedir. [..]

📙Gazi Mustafa Kemal, Nutuk, 1934, c. 1, s. 57.

İngiliz Yüzbaşı Edward Noel'in günlük kaydına göre, Fransız Jandarma Müfettişi Yüzbaşı Brunot Defadre'yle Malatya'da görüşen Sivas Valisi (30 Ağustos'ta tayin edilmişti) Feyzioğlu Ali Galib, Bâb-ı Âlî Dahiliye Nezâretine 7 Eylül'de rapor göndermiş ve Fransızların Mustafa Kemal'i ve Sivas Kongresi'ni gizlice desteklemekte olduklarını bildirmiştir.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 1, s. 565, dipnot 298

View Tweet

Kemalist fanatik tarih yazıcıları, ekseriyetle, Sadrazam Damad Ferid Paşa Kabinesi Bâb-ı Âlîsi'nin İngilizci olduğunu iddia ederler. Fakat mezkur fanatikler, nedense mukayeseli tetkikattan kaçınırlar, örneğin Fransız ve İtalyan dışişleri arşivini hariç tutarlar çünkü iddialarını kolayca çürütecek sayısız verilere ulaşılacaktır. Görülecektir ki Bâb-ı Âlî, İngilize İngilizci, Fransıza Fransızcı, İtalyana İtalyancı tavır sergilemekteydi.

Diğer taraftan, somut tarihî verilere göre, Şarkî Anadolu'da para-militer cunta lideri olduğu halde Mustafa Kemal'in 1919 yazında ve güzünde, Müttefiklerle siyasî gizli münasebetler kurduğunu ve onlar tarafından desteklendiği anlaşılıyor. Başka bir deyişle, vatan hainliği isnad edilen Bâb-ı Âlî'den pek de farkı bulunmuyor (Mustafa Kemal'in diktatör olduktan sonra ülkeyi radikal suretlerde Batıcılaştırdığı nazar-ı dikkate alınırsa, söz konusu Müffetik desteğinin boyutu derinlik kazanmaktadır).

Ayrıca, Kemalist fanatik tarih yazıcıları, nedense, Fransız desteğini problem addetmiyorlar. Kemalist cumhuriyet Fransız cumhuriyetinin meşru çocuğu olduğu için herhalde.

Gayr-ı resmî suretteki fakat belirleyici İngiliz desteğine ise ikrah ediyorlar ve resmen reddediyorlar. Vakıayı gayr-ı meşru bir cumhuriyet pozisyonuna düşürecek korkusuna müsteniden olsa gerek.

View Tweet

📅11 Ekim 1919
✍️Fransız dışişleri vesikası oldukça dikkat çekici bir planı yazmaktadır:

1) Ulusçu hareket ile Cihan Harbinden sorumlu olmayan İttihat ve Terakkililer tek bir program üzerine anlaşabileceklerdir.

2) Fransız yanlısı olmak kaydıyla Türkiye bağımsız olacak.

3) Söz konusu bağımsız Türkiye, Arap ülkelerinden ve Kafkas ötesinde kurulacak bir Ermenistan'a verilecek Erzurum, Van ve Bitlis'in bazı sancaklarından feragat edecektir.

4) İstanbul, "az çok" bütünüyle Trakya, Kilikya, Antalya, İzmir Türkiye'nin olacak, donanma ve ordudan vazgeçecek.

5) İstenildiği denli geniş yetkileri olacak bir Fransız mali denetimine Türkiye hazır, fakat geçmişte yararsızlığı sabit olmuş olan çeşitli uyruklarla uzmanlar istenmiyor.

6) Bu yeni örgütlenme ve programın başı olarak D.'nin [Djavid, İttihadçı sabık Maliye Nâzırı Selânik Dönmesi Mehmed Cavid'in] olması gerekir.

7) Fransa'ya dost olduğu bilinen Türklere vize verilmesi lazımdır.

📘Ministère des Affaires Etrangères, vol. 90, p. 253-258; Aktaran: Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 46

📌Dipnot: Selânikli Cavid tutmayacak ama Selânikli Mustafa Kemal'le büyük oranda uzlaşılacaktır.

Sivas Heyet-i Temsiliyesi reisi Mustafa Kemal, kolordulara 14 Ekim'de telgraf göndererek dış siyaset, iç yönetim ve ordunun geleceği konularında mütalaa istiyor; Ankara'daki 20'nci Kolordu Kumandanı Vekili Mahmud, Fransızcı mütalaa gönderiyor.

📌Dipnot: Sabık 20'nci Kolordu Kumandanı, Garbî Anadolu Kuvâ-yı Milliye Umum Kumandanı Ali Fuad (Cebesoy) ise üstü kapalı surette Amerikancı mütalaa gönderiyor.

📌İstidrat

Erkân-ı Harb Kaimmakamı Mahmud Nedim Hendek (d.1880-ö.1920), Çerkes idi (evrak-ı metrukesi acaba var mı zira mühim bir fail).

Kemalist tarih yazıcıları, anakronik bir yaklaşımla, 1918-1922 Harekat-ı Milliyeyi, Türk milliyetçiliği nitelendirmektelerdir. Fakat mezkûr devrede İslâm milletçiliğinin müdafaa edilmiş olması bir tarafa Harekat-ı Milliye faillerinin kahir ekseriyeti ırkan Türk değildi.

Anadolu'da Fransız Cumhuriyeti

📅20-22 Ekim 1919

[..] Fransız İhtilâli'ni yirminci asır başında Anadolu'da hayata geçirmek isteyen Mustafa Kemal önerinin fikir babasıdır. [..]

Amasya'da merkezî hükûmeti temsil eden Bahriye Nâzırı ve Âyân âzâsı Salih Hulûsi Paşa ile Hey'et-i Temsiliye arasında varılan ve Amasya Protokolleri olarak adlandırılan anlaşma metinlerinde, "İstanbul'un ecnebi taht-ı işgalinde bulunması nedeniyle mebusanın" yasama görevini hakkıyla yerine getirmesinin mümkün olamayacağı, o nedenle, 1870-1871 Prusya-Fransa harbinde "Fransızların Lyon'da ve ahîren Almanların Weimar'da yaptıkları vechile sulhün akdine kadar muvakkaten Meclisi Millînin Anadolu-yı şahanede hükûmet-i seniyyenin tensib edeceği emin bir mahalde ictimaı[nın] muvafık görüldü"ğü dile getirilmiştir.

📕M. Şükrü Hanioğlu, Atatürk, 2023, s. 309

İlginç

Sivas Heyet-i Temsiliyesi âzâsı ve Aydın Cephesi Kuva-yı Milliye Kumandanı Miralay Refet (Bele), bir Fransız torpidosuyla İstanbul'a gitti, bazı arkadaşlarıyla görüşmeler yaptı ve Bursa'ya geldi.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 97

Tafsilat yok. Niçin?

View Tweet

📅27 Kasım 1919
📍Sivas'da, Mustafa Kemal riyasetinde Heyet-i Temsiliye içtima ediyor. İkinci celse.

🗣️Kara Vasıf, İstanbul'daki Fransız Fevkalâde Komiseri Defrance'yle mülakatı hakkında çarpıcı hususları raporluyor:

Görüştüklerim sefarete ve karargâha mensup Fransızlarla... Sefarete mensup olanlar, dedi ki, siz ne istiyorsanız neşrettiririm. Yalnız memleketimin menfaatine mani olmasın. [Defrance] Asil bir hanedana mensup imiş. Kendisi asker. Açıkça fikrini sordum. Dedi ki, bugün iki cereyan var: Biri Bolşevizm, diğeri İslamizmdir. İkisi de en ziyade İngilizlere müteveccihtir, bize değil. İleride bize de. Bolşevizmi bırakabiliriz. Fakat İslâmizmi bırakamayız. Cezayir, Tunus, ileride oraya da sirayet edebilir. Bizi maddî olarak temin ediniz ki, Pan İslamizmı, Pan Turanizmi gütmüyorsunuz....

📘Uluğ İğdemir, Heyet-i Temsiliye Tutanakları, 1975, s. 132

📌Şerh: Mustafa Kemal ve Kemalist kliğin İttihad-ı İslâmcılığın yegâne müessesesi hılâfeti kaldırmaları, aynı zamanda Fransız talebine de muvafakat etmekteydi.

İttihadçı Karakol Cemiyeti mensubu, Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanı Miralay Galatalı Şevket'in Ankara'daki 20'nci Kolordu Kumandanı Mirliva Ali Fuad'a (Cebesoy) gönderdiği zata mahsus telgrafa göre (Ali Fuad da Mustafa Kemal'e yönlendirmiştir);

Sivas Heyet-i Temsiliyesine bağlı Karakol Cemiyeti, İstanbul'daki Fransız ve Amerikan sefarethanelerine Çerkes Hikmet vakasına ilişkin rapor vermiştir.

📘Kemal Atatürk, Nutuk: Vesikalar, 1969, c. 3, s. 1125-1127, Vesika no. 174

📅11 Kasım 1919

Sivas Heyet-i Temsiliye âzâsı mütekaid Miralay İttihadçı Kara Vasıf ve Çanakkale Müstahkem Mevki Kumandanı Miralay İttihadçı Galatalı Şevket;

İtalya'da bulunan Ahmed Rıza'ya, Fransız harp gemisi vasıtasıyla, Heyet-i Temsiliyenin maksadı hakkında talimatname göndermişlerdir.

📘Bekir Sıtkı Baykal, Heyet-i Temsiliye Kararları, 1974, s. 52

📌İstidrat

Fransa Cumhuriyeti Suriye ve Ermenistan Fevkalâde Komiseri François Georges-Picot'un erkân-ı harb reisi, tarihçi Roger de Gontaut-Biron'un kaleme aldığı Comment la France s'est installée en Syrie (1918-1919) / Fransa Suriye'ye Nasıl Yerleşti (1918-1919) nam kitab (ki 1922 senesinde Fransa Dahiliye Nezâretine tevdi edilmiştir);

Fransız ricali ile Mustafa Kemal temaslarının Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşuna etkisi meselesinde mühim bir kaynaktır.

View Tweet

📅13 Ocak 1920: İstanbul Sultanahmed Meydanında Müdafaa-yı Hukukçular miting tertib ettiler.

Bir Fransız Binbaşı, kürsüden inen aşırı Türkçü Çerkes Hamdullah Suphi'yi (Tanrıöver) konuşmasından ötürü tebrik etti.

Hamdullah Suphi, Ustruma Nehri'ne kadar Trakya'nın "yekpare bir Türk memleketi," efelerin koruduğu İzmir ve bölgesinin, Çukurova'nın Türk olduğunu, Bizans'ın bin yılda İstanbul'da yaptıklarının 10 katının 500 yıl içinde Türkler tarafından yapıldığını anlattı.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 329-330, dipnot 1

📅11 Ocak 1920

Fransız Hariciye Nezâreti Siyasî ve Ticarî İşler Başkâtibi Berthelot, İstanbul başkent olmayacaksa Konya, Bursa veya Ankara'dan birisini hükümet merkezi için öneriyor.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 331, dipnot 4

23 Nisan 1920'de Ankara'da İttihad ve Terakki Cemiyeti kulüb binasında açılan Meclis'in ikinci reisi Celâleddin Arif, 15 Aralık 1919'da Türk-Fransız Muhibleri Cemiyetini kurmaya çalışmış kişiler arasında yer alıyordu. Fransızlarla gizli irtibattaydı.

📘Akşin, 2004, c. 2, s. 332, dipnot 5

Çok İlginç

Meclis-i Mebusan Reisi ve TBMM Reis-i Sanisi Celaleddin Arif'in sicil dosyası, Türkiye Cumhuriyeti resmî dairelerinin hiçbirisinde bulunmuyor.

View Tweet

Çok İlginç

Ankara'dan 15 Mart [1920] sabahı ayrılan, istihbarat başkanı Yüzbaşı Boiseaux'ya göre o güne dek hiçbir gayrimüslim askere alınmadığı gibi, kimse ne tehdit edilmiş ne katliama uğramış. Sonraları yapılan tek şey, Kilikya'ya giderler diye Ermeni ve İzmir'e giderler diye Rum erkeklerinin oradan ayrılmalarına engel olunmasıymış.

📘Ministere des Affaires Etrangeres, vol. 143, p. 26-28; Aktaran: Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 420

📌Dipnot: Yüzbaşı Boiseaux'un Heyet-i Temsiliye askerî cuntasıyla temasları ve istihbarat raporları özellikle tetkik edilmelidir.

Bu arada, 1920’nin ilk ayları zarfında, Ankara’ya gönderilmiş istihbarat subayı Yüzbaşı Boiseaux, mezkûr şehre henüz taşınmış Türk millîci hareketine veri sağlar. Bu çalışmada kullanılan vesaikte, Boiseaux faaliyetinin Millerand kabinesi tayininden mi yoksa Franchet d’Espèrey emsali generallerin 1919’dan berigelen fiiliyatının devamlılığından mı kaynaklandığı aşikâr değildir.

📕Maxime Gaunin, The Relations Between the French Republic and the Armenian Committees, from 1918 to 1923 [Thesis], 2020, p. 188

Fransız İşgal Kuvvetlerinden milliyetçi askerî cunta lideri Mustafa Kemal'e istihbarat desteği

10/11 Mart akşamı Ankara'daki Fransız Mümessili Yüzbaşı Boisseaux'un tercümanı, oradaki İngiliz Mümessili Whittall'un kenti terk etme emrini almış olduğunu, o ayrıldıktan sonra demiryolunun kesileceğini haber vermişti. Nitekim Whittall 11 Mart günü hareket etmişti.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 499, dipnot 51

📅10 Mart 1920
✍️İngiliz istihbarat raporu:

Fransa Yüksek Komiserliği Tercümanı Ledoulx Türkiye'yi savunma karşılığında Fransa'ya verilebilecek imtiyazlar konusunda temastadır.

📘FO, 371/5166, E 2610/262/44; Aktaran: Akşin, 2004, c. 2, s. 499, dipnot 51

Fransa, desteklediği Yunan'ı meşrutiyetten cumhuriyete geçmesini telkin ediyor

📅19 Mart 1920
✍️Fransız Hariciye Nezâreti Siyasî ve Ticarî Müsteşarı Berthelot, Paris’e telgraf gönderdi.

Venizelos’un kendisini ziyareti sırasında yapılan görüşmeyi bildiriyor. Yunan Başbakanı’na göre Fransız Dışişleri Bakanlığı’nın yüksek bir görevlisi, İngiliz ve Yunan başbakanları arasında samimi ilişkiden ve Venizelos’un Yunan tahtına bir İngiliz prensini getirmek için temaslarda bulunmasından ötürü ülkesinin Yunanistan hakkında eskisi kadar iyi düşünmediğini söylemiş. Venizelos bu haberden ötürü kaygılandığını, Berthelot da böyle bir şey olmadığını, Yunanistan’a Fransız desteğinin eskisi gibi devam ettiğini söylemiş. Venizelos Kral Aleksandr’ın “namevcut” olduğunu, Konstantin’in diğer oğullarının ise tamamen Alman etkisi altında bulunduklarını, onun için bir İngiliz prensini tahta geçirme konusunu Diomede (Diomidis) vasıtasıyla Briand’a açtığını, onun bir itirazda bulunmadığını anlatmış. Ama artık durum değişmiş. Yunan kamuoyu henüz bunu kabule hazır olmasa da gitgide cumhuriyet fikrine yaklaşmaktaymış. Bu durumda aklına bir Belçika hanedanı geliyormuş ve ısrarla Berthelot’nun görüşlerini öğrenmek istemiş. Berthelot sırf kişisel görüşü olarak, Aleksandr’ı tahtta tutmak imkânsız olduğuna göre, her iki çözümün yanlış olduğunu, tek mantık ve cesur çarenin cumhuriyete gitmek olduğunu söylemiş. Cevap olarak Venizelos ikna olduğunu söylemiş. Tek korkusu ordudanmış. Savaştan yararlanarak ordu biraz ayrıcalıklı, üstün ve yarı özerk bir kast halinde gelmiş. Kendisi yaşadıkça ona söz geçirebilirmiş, fakat öldükten sonra, “büyük bir devlet haline gelecek olan” Yunanistan’da ordunun darbeler yapacağından ve devletin Güney Amerika cumhuriyetlerinin âdetlerini benimseyeceğinden korkuyormuş. [..]

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 601-602

Dipnot: Süngü üzerine kurulu Kemalist cumhuriyet, Güney Amerika cumhuriyetlerine benzemektedir; 100 yıllık tarihi, cunta teşekkülatı ve askerî darbelerle doludur.

Yunan'ı İzmir'e çıkartan Paris Sulh Konferansı Üçler Şûrası üyesi Fransa, bu işgal ameliyesi için Yunanistan'ın 1 milyar 200 milyon frank harcamasına sebebiyet vermiştir.

Dahası, Fransızlar ikiyüzlü politikalarını tevil etmek için Britanya Başvekilini günah keçisi yapmaktaydılar. Halbuki ABD, Britanya ve Fransa müştereken işgalden mesul idi.

📘Sina Akşin, İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, 2004, c. 2, s. 611-612

View Tweet

📌Dipnot: 1919-1922 devresinde cuntacı Mustafa Kemal'e de gizli ve alenî destek veren Fransa, benzer ikiyüzlü dış politikasını icra edecek, Lozan müzakerelerinde Müttefik safında karar kılacak ve Kemalist askerî cuntayla anlaşmak suretiyle Türkleri örneğin hılafetinden ve İslâm hukukundan tard edeceklerdir. Türkler, kaybettikleri maddî kuvvetlerini telafi edebilirlerdi fakat Türk'ü Türk yapan kuvva-yı maneviyesi elinden alındığı için maddiyatı telafi kudreti temelinden zayıflatılmıştır.

Önce Venizelist iktidar kliğini sonra Kemalist iktidar kliğini destekleyen Fransa, katkı ve cevaz verdiği Kontrollü Büyük Taarruzun Batı Anadolu'daki Yunan işgal kuvvetlerini tamamen imha etmesini de engellemiştir.

View Tweet

📌Tesbit: Sadrazam Damad Ferid Paşa'nın iktidardan düşürülmesi olayında (30 Eylül-1 Ekim 1919) İngiliz İşgal Kuvvetlerinin yanı sıra Fransız İşgal Kuvvetlerinin de Mustafa Kemal'e taraftar olduğu anlaşılıyor.

***

📅22 Eylül 1919
✍️Sivas’daki cunta lideri Mustafa Kemal ile Kastamonu’daki Mevki Kumandanı Miralay Osman ve Vali Vekili Ferid makine başında muhabere ediyorlar. Mustafa Kemal’in telgrafı:

[..] Dün İstanbuldan Fransa sefaretinden Lelong isminde bir Fransız bizimle görüşmek üzere memuren buraya vâsıl olmuştur. Elinde harekâtı milliyemize tamamen taraftar olduklarına ve hükûmetin mahkûmu sükut bulunduğuna ve her türlü arzularımızın Fransızlarca maalmemnuniye tatbikına amade bulunduklarına ve talimat itasına intizar eylediklerine dair Franchet d’Esperey’nin yaverinden bir de mektubu hâmildir. İki gün evvel maiyetinde iki General ve on beş kadar zabitten mürekkep bir heyet bulunan Amerika Tahkik Heyeti Reisi General Harord dahi Sivasa gelerek harekâtı milliyenin meşrutiyetini ve lüzumunu ve hükümeti merkeziyenin zâif ve gayrimeşrutiyetini beyan ve bütün maksatlarımızı ve kuvvetli olduğumuzu ve haklı olan mutalebatımızın kabulünden başka çare olmadığını derhal İstanbula bildirmiş. Gerek Amerikalılarla ve gerek Rransızlarla olan işbu münasebatın gayet mahrem tutulmasını selâmeti harekâtımız namına rica ederim. Hükûmeti merkeziye hakkında İstanbuldaki İtilâf Devletlerinin Avrupaya verdikleri gizli bir ajansta Ferit Paşa Kabinesinin kariben sukut edeceği bildirilmiştir. [..]

📘Kemal Atatürk, Nutuk: Vesikalar, 1969, c. 3, s. 1015-1016, Vesika no: 106.

📌Dipnot: İstanbul'daki ABD Fevkalâde Komiserliği de, hükümet darbesi işinde, Mustafa Kemal'in tarafında idi.

1⃣ İngiliz mesaisi:

View Tweet

2⃣ ABD mesaisi:

View Tweet

📅15 Ağustos 1919
✍️İngiliz İrtibat Subayı Yüzbaşı E. C. Hole'nin 5032/87 künyeli raporu:

Ulusal akımın başlangıcından beri, Fransızların Türk milliyetçileriyle bir anlaşmaya varmak istedikleri gözden kaçmıyor.

📘FO/4158/124441; Aktaran: Salâhi R. Sonyel, Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, 1987, c. 1, s. 195